Hafa Samband

5. júní 2026

Kvikmyndir – Magnús Jóhannsson

Magnús Jóhannsson útvarpsvirkjameistari, eignaðist sína fyrstu kvikmyndatökuvél árið 1950 og hófst þegar handa við kvikmyndagerð. Viðfangsefnis kvikmyndanna var oftast leitað í náttúru Íslands; landslag, fugla- og dýralíf en jafnframt var hann áhugasamur og meðvitaður um að Ísland stóð á tímamótum þar sem gamli tíminn var við það að lúta í lægra haldi fyrir nýjum gildum og tækniaðgengi sem breyta myndi öllu sviðinu. Þekktustu titlar mynda hans og jafnframt þær myndir sem hann var stoltastur af eru Laxaklak, Highlands of Iceland, Reykjavík 1957, Fuglarnir okkar, The Glacier Adventure¹ og Arnarstapar.² Að auki myndaði Magnús rannsóknarleiðangra jöklarannsóknamanna en slíkar rannsóknir voru honum mjög hugleiknar allt frá því hann kynntist á unglingsaldri Jóni Eyþórssyni veðurfræðingi, sem þá var við rannsóknir á Drangajökli skammt frá æskuheimili hans.³ Eftir Magnús liggja einnig kvikmyndabútar af ýmsu tagi sem hver um sig hefur mikið heimildagildi, heimildir um löngu liðna tíð, viðburði og verkþætti sem ekki sjást lengur. Má þar nefna myndir eins og Fjárflutningar 1950, svarthvíta mynd sem sýnir flutning sauðfjár úr Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu yfir í Borgarfjörð vegna fjárskipta, og myndina Hvalskurður frá 1958.
Magnús var áhugaljósmyndari og tók virkan þátt í Félagi áhugaljósmyndara. Hann var listrænn maður og drátthagur⁴ eins og sést í vel úthugsaðri myndatöku og innrömmun í kvikmyndun sjálflærðs manns. Húmor er aldrei langt undan í kvikmyndagerð hans og greinilega oft glatt á hjalla og fíflast fyrir myndavélina í jökla- og Grænlandsferðum. Upphafstitillinn Í gæsaveri er skrifaður á eggjaskurn og mynd tekin af og orðið Endir undir lok sömu myndar er mótað með brotum af eggjaskurn.

Það er athyglisvert hvaðan Kvikmyndasafni Íslands hafa borist kvikmyndir Magnúsar. Stærstur hluti kemur frá honum sjálfum ýmist vegna þess að hann vildi að þær yrðu varðveittar um ókomin ár eða úr dánarbúi hans að honum gengnum. Síðan er fjöldi kópía sem koma frá ýmsum stofnunum sem Magnús hefur þá væntanlega selt sýningareintak. Þetta eru stofnanir eins og Þjóðminjasafn Íslands í gegnum Árbæjarsafn, Icelandair (fyrrum Loftleiðir), utanríkisráðuneytið, Alþingi, Fræðsluskrifstofa Reykjavíkur o.fl. Þetta þýðir að myndir hans og það kvikmyndaefni sem hann varðveitti⁵ hefur verið nokkuð víða í dreifingu.
Hljóðupptökum á stálvír, sem honum þóttu einhvers verðar, hafði Magnús komið í var hjá þeim er hann taldi að helst myndu láta sig þær varða eins og Íþöku, bókasafni Menntaskólans í Reykjavík,⁶ og í varðveislu hjá Byggðasafninu á Skógum⁷ en nú hafa báðar þessar stofnanir komið upptökunum í vörslu Kvikmyndasafns Íslands.

Myndir Magnúsar urðu sumar til á löngu árabili eins og verða vill við gerð náttúrulífsmynda en Magnús varð fyrstur Íslendinga til þess að gera dýralífsmyndir. Einnig var það mynd eftir hann sem send var fyrst á kvikmyndahátíðina í Cannes frá Íslandi. Myndirnar verða hér taldar upp og gerð grein fyrir þeim í þeirri röð sem þær komu út.

Laxaklak í Elliðaánum – 1950

19 mínútna löng hljóðsett kvikmynd í lit.
Á upphafsskilti segir: Radio & raftækjastofan sýnir einn af fleiri þáttum sem gefnir eru út undir merkjum Iceland Falcon Films (kyrrmynd af fálka í lit og landslag í bakgrunni). Laxaklak. Myndina gerðu: Magnús Jóhannsson, Kristján Sólmundsson, Sveinbjörn Egilsson. Þularins, Péturs Péturssonar, er ekki getið í kreditskráningu.

Kvikmyndin sýnir laxaklak á Laxalóni. Sýnt er hvernig farið var að því að veiða laxinn í klakstöðinni við Elliðaár, kreista úr honum hrogn og svil, blanda þeim saman, klekja út hrognunum og loks koma seiðunum á legg. Fylgst er með hrognatöku og klaki laxaseiða sem síðan eru alin þar til þau eru nógu þroskuð til að verða flutt til nýrra heimkynna víðs vegar um land og jafnvel til fjarlægari staða.

Magnús ræðst ekki á garðinn þar sem hann er lægstur við gerð þessarar myndar sem lætur lítið yfir sér en er upplýsandi um þessa iðju, laxaklak. Eftirtekt vekur einkum tvennt, annars vegar notkun eins konar vængs sem strýkur yfir myndflötinn í stað þess að klippt sé til að skilja myndskeiðin að. Hitt eru nærmyndir lifandi hrogna og seiða sem sýna lífið í sinni smæstu mynd og honum tekst að mynda þrátt fyrir afar takmarkaðan tækjakost.

„Svo tek ég eftir því einn daginn að þá er hrognhjúpurinn sprunginn og seiðið er að rétta úr kútnum. Þá fer ég undir eins til myndavélarinnar og með þeirri tækni sem ég kunni þá eftir prófun á myndavélinni og annað þess háttar, þá var ekkert um annað að ræða heldur en að drífa sig í þetta svo til á svipstundu meðan að hrognin væru lifandi í glasinu hjá mér og ég setti vélina upp með millihringjum til þess að komast í sem svaraði tommu fjarlægð frá því og svo beitti ég ljósum á hrognið í glasinu. Með þessu tókst mér og ég tel það næstum furðanlegt miðað við það að þurfa að reikna út ljósnæmi filmunnar og að hitinn var það mikill af því ég var með þessa lampa svo nærri að það voru bara nokkrar mínútur sem ég hafði en þá voru seiðin steikt.“⁸

Í Veiðimanninum nr. 141 frá árinu 1993 er sagt frá því að 1950 hafi verið gerðar þrjár myndir um laxaklak og veiðiskap. Þetta voru myndir eftir Ósvald Knudsen um veiðiskap og veiðivötn, mynd um sama efni sem Kjartan Ó. Bjarnason gerði og myndin Laxaklak um klakið í Elliðaánum eftir Magnús Jóhannsson.⁹ Mynd Magnúsar fékk ágætis dóma í blöðum, t.d. er haft eftir Jónasi B. Jónssyni, fræðslufulltrúa Reykjavíkur, að Reykjavíkurbær eigi allstórt safn kvikmynda og þar með talið allnokkrar íslenskar fræðslumyndir og nefnir Jónas sérstaklega myndina Laxaklak sem honum finnst vera ein best gerða kvikmyndin í því safni. „Þetta er tal- og litmynd, mjög falleg og gefur afbragðsgóða mynd af laxaklakinu og uppvaxtarárum laxins. Skýringartextinn, sem Pétur Pétursson þulur hefur talað inn, er bæði skýr og skemmtilegur.“¹⁰ Myndin var í útleigu frá Fræðslumyndasafninu um langt skeið til skóla og annarra.¹¹

Highlands of Iceland (1953) er lagleg lítil landkynningarmynd þar sem falleg kvikmyndataka umvefur skemmtilega samsettan texta. Mynd og hljóð ná að flétta saman allt það sem þykir áhugavert enn þann dag í dag fyrir erlenda gesti sem heimsækja landið nefnilega fjölbreytta náttúru og náttúrufyrirbæri svo sem víðerni, fjöll, jökla, ár og fossa, hitasvæði, bæði hveri og eldgos, auk þess að nefna villta fugla og laxa. Hún er 13 mínútna löng, í lit, á ensku og hljóðsett með dramatískri tónlist í anda spennumynda þess tíma¹². Myndin er unnin upp úr myndefni Magnúsar teknu víðs vegar um landið nema grunur leikur á að eitt nærmyndarskot af glóandi hrauni sé fengið frá kvikmyndagerðarmanninum Ósvaldi Knudsen.¹³

Myndin var svar Magnúsar við skorti á landkynningarmyndum þessa tímabils¹⁴ en honum fannst Íslendingum renna blóðið til skyldunnar við gerð slíkra mynda fremur en að láta útlendingum það eftir.¹⁵ Hann leitaði samvinnu við Ferðaskrifstofu ríkisins við fjármögnun myndarinnar en fékk neitun við umleitan sinni svo þeir Sveinbjörn Egilsson, meðeigandi Magnúsar í Radio & raftækjastofunni, framleiddu hana bara sjálfir.

„Það er nú einu sinni svo, að þeir sem hafa umsjón með íslenzkum ferðamálum, hampa útlendingum og vilja allt fyrir þá gera, en við, þessir litlu íslenzku kallar, við eigum takmörkuðum vinsældum að fagna.“¹⁶

Meira en 50 sýningareintök myndarinnar voru í umferð hjá utanríkisráðuneytinu og fleiri aðilum¹⁷ svo hún hefur farið víða og eftir því sem næst verður komist er þetta fyrsta íslenska kvikmyndin sem fór á frönsku kvikmyndahátíðina í Cannes. Það var árið 1954 og keppti hún í flokki stuttmynda, Short films, ásamt 55 öðrum myndum hvaðanæva úr heiminum.¹⁸

Á heimasíðu Cannes-hátíðarinnar eru kredit myndarinnar svona:
Magnús Jóhannsson; Director, Film editor
Bjarni Guðmundsson: Script / Dialogue
Sveinbjörn Egilsson: Cinematography

Á filmunni sjálfri eru kreditin svona:
Commentary; Bjarni Guðmundsson
Narrator; Lionel Marson
Photography: Magnús Jóhannsson

Það er áhugavert að aðstandendur hátíðarinnar draga nöfn kvikmyndagerðarmannanna fyrst fram, Magnús sem leikstjóra eða höfund myndarinnar að erlendri fyrirmynd, nokkuð sem ekki var orðin hefð á Íslandi ennþá enda sett samasemmerki á milli þess að vera titlaður kvikmyndatökumaður verks og að vera höfundur hennar. Þetta sést á kreditlista filmunnar þar sem Magnús ber eingöngu titil kvikmyndatökumanns. Hins vegar titla þeir hjá Cannes Sveinbjörn sem tökumann sem er harla ólíklegt að eigi við nokkur rök að styðjast því kvikmyndatakan var alfarið Magnúsar.¹⁹ Jafnframt er sennilegast að kreditlistinn á filmunni undirstriki hið augljósa á Íslandi að Bjarni og Lionel Marson, þulur hjá BBC, séu í raun gestir í kvikmynd Magnúsar.

Myndin var ekki til á íslensku fyrr en hún var undirbúin fyrir sjónvarpsþáttinn Það er svo margt sem Magnús var með hjá Ríkissjónvarpinu á áttunda áratugnum. Þar kemur fram að hann er sér þess meðvitandi að myndin hafi vakið athygli erlendis og hún hefst á orðunum:

„Hálendi Íslands er landkynningarkvikmynd gerð til þess að vekja athygli útlendinga á hinum sterku andstæðum íslenskrar náttúru og benda á Ísland sem markverðan áfangastað ferðamanna utan úr heimi. Hér er myndin sýnd í fyrsta sinn með íslenskum texta en verður að sjálfsögðu með nokkuð öðru svipmóti en vert væri fyrir innlenda notkun. Myndin hefur vakið athygli erlendis, þess vegna er hún sýnd hér.“

Í skjölum utanríkisráðuneytisins frá þessum tíma er að finna fjölda beiðna um eintak af myndinni frá hinum ýmsum sendiráðum og ræðismannsskrifstofum bæði vestan hafs og austan.²⁰ Við stutta yfirlegu yfir þeim skjölum má sjá að The Highlands of Iceland var sýnd í Englandi, Frakklandi, Þýskalandi, Sviss, Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Einnig í New York, Hollywood, Washington, Cleveland og Chicago í Bandaríkjunum og í Winnipeg í Kanada. Einnig var hún sýnd í Moskvu í Sovétríkjunum og suður í Tel Aviv í Ísrael.²¹ Það er því ekki ofsögum sagt að hún hafi farið víða.

Magnús hlýtur að hafa vitað af veru myndarinnar í Cannes 1954 þótt hann hafi ekki gert mikið úr því við nánustu fjölskyldu²² og ef til vill hefur Cannes ekki þótt neitt merkilegri en hver annar sýningarstaður enda hátíðin ennþá ung, stofnuð 1946, og hróður hennar kannski ekki orðinn eins mikill og síðar varð.²³ Sjá má í bréfasafni utanríkisráðuneytisins í febrúar 1954 að ákvörðun hefur verið tekin um að senda Highlands of Iceland á hátíðina og sendiráðið í París er beðið um að annast alla umsýslu. En einnig kemur fram í bréfi þessu ,,…að verið er að reyna að útvega sérstaka kópíu, dálítið endurbætta, fyrir þessa hátíð, en vafasamt er hvort hún yrði tilbúin í tækan tíma … Verið er að gera franskan texta, samhljóða þeim enska, og mun reynt að sjá til þess að sendiráðið fái eintak af honum til afnota með sínu eintaki af myndinni.“²⁴

Í bréfi frá sendiráðinu í París skrifar Haraldur Kröyer að aflokinni hátíðinni að hann hafi spurst fyrir um gengi myndarinnar á hátíðinni en ekki fengið önnur svör en þau „…að engin slæm blaðaummæli muni hafa komið um myndina…“ og það þótti gott. Haraldur biður jafnframt um að fá að halda sýningareintakinu sem hann hefur undir höndum enda á hann von á frekari útlánsbeiðnum.²⁵/²⁶

„Hér kynnumst við hálendi Íslands, landsins sem þrátt fyrir hnattstöðu sína nærri heimskautsbaug er alls ekki eins nakið og kuldalegt og nafnið bendir til. Landið okkar með langa vor- og sumardaga, tært loft og óviðjafnanlegt víðsýni býður hverjum þeim sem óskar að víkja af alfaraleið að fylgja farvegum jökulánna frá byggðinni upp til öræfanna.“

Texti Magnúsar á íslensku fylgir hinum enska þulartexta myndarinnar að mestu en þó er sleppt augljósum skýringum gerðum fyrir þá sem ekki þekkja til á Íslandi en þess í stað bætt við sterkum náttúrulýsingum og nákvæmari staðsetningum en er að finna í enska þulartextanum.
Myndin er varðveitt í fjölda eintaka hjá Kvikmyndasafni Íslands sem flest eru á ensku en einnig á dönsku og íslensku.

Hvað sem allri frægð líður þá vissu þeir Magnús og Sveinbjörn af ákveðnum meðbyr
og auglýstu sig undir merkjum Icelandic Falcon Films í Menntamálum árið 1954:

Kvikmyndirnar
„LAXAKLAK“
og
„THE HIGHLANDS OF ICELAND“
eru gerðar af oss.
Þættir úr íslensku fuglalífi eru í undirbúningi.²⁷

Fuglarnir okkar (1958)²⁸
29 mínútna kvikmynd í lit, tali og tónum. Upphafsskilti er handgert af Magnúsi, rauðir stafir með hvítri skyggingu á bláum fleti og hvít álft sem flýgur yfir stafina klippt út úr kartoni og titlinum „Fuglarnir okkar. Myndina gerði Magnús Jóhannsson“.²⁹
Myndin hefst á Arnarhóli þar sem börn renna sér á sleðum. Sveitarómantíkin svífur yfir vötnum og í þulartextanum eru leiddar líkur að því að börn, sem sum hver fái að njóta dvalar í sveit á sumrin, rifji upp tengsl sín við dýrin og vafri niður að suðurenda Tjarnarinnar, Þorfinnstjörn, í leit að ró.³⁰ Mörg hundruð endur af tíu mismunandi tegundum hafa hreiðrað sig þar. Rakið er hvernig þær unga út ungum sínum við nærliggjandi polla og mýri og koma síðan með þá á tjörnina þar sem börnin gefa þeim bita af nestinu sínu á leið til og frá skóla. Næst fangar kvikmyndin mávana við Reykjavíkurhöfn, síðan hrafna og kynnir einnig til leiks álftir og gæsir fyrir austan fjall. Lóan kemur stundum snemma í apríl og hefur viðdvöl í borgarlandinu á ferð sinni upp í heiðarlöndin. Spóinn og jaðrakaninn koma í apríl en tjaldurinn er bæði staðfugl og farfugl hér. Svona heldur myndin áfram og hver fuglategundin af annarri er kynnt til sögunnar með smávegis fróðleik um hverja og eina; lundi, súla, æður, skógarþröstur og þannig má áfram telja.
Myndefnið er fjölbreytt og sýnir fuglana í sínu náttúrulega umhverfi, hreiður þeirra, egg og unga. Þulartextinn bindur myndefnið saman í ágætlega samfléttaða frásögn sem er styrkt með fallegri klassískri tónlist. Magnús leyfir á stundum myndefninu að lifa án útskýringa eins og þegar ungar eru að koma úr eggi eða þegar litlir hnoðrar reyna fyrir sér skoppandi um eða kúrandi allir saman í einni kös. Styrkur myndarinnar er án vafa myndleg fjölbreytni en greinilegt er að langan tíma og mikla yfirsetu hefur tekið að safna þessu myndefni saman. Í blöðunum var sagt frá fyrirhugaðri frumsýningu myndarinnar undir fyrirsögninni Afbragðs fuglamynd á kvöldvöku og sagt frá því að Magnús hafi undanfarin fimm ár unnið að gerð hennar.³¹ Af yfirferð yfir kvikmyndasöguna verður ekki annað séð en að Magnús hafi fyrstur íslenskra kvikmyndagerðarmanna ráðist í gerð dýralífsmynda, ekki síst mynda um fugla. Ósvaldur Knudsen gerði reyndar mynd sína Refur grefur greni í urð árið 1961 en þá hafði Magnús þegar gert bæði Laxaklak (1950) og Fuglarnir okkar (1958) auk þess að vera langt kominn með myndina Arnarstapar (1964). Aðrir samtíma kvikmyndagerðarmenn voru uppteknari af öðrum viðfangsefnum eins og Íslands- og bæjarmyndum og mynduðu einnig mannlífið í sinni fjölbreyttustu mynd auk fyrstu leiknu kvikmyndanna.

Aðeins er til eitt fullbúið sýningareintak þessarar myndar og ekki liggur fyrir hversu mörg sýningareintökin voru en mikið aukaefni fylgir henni og margt af því eru klippur með titli/titilspjaldi sem vísar til tegundarinnar. Ekki er ljóst hvað vakti fyrir höfundi með þessu, þ.e. hvort eingöngu er um vinnsluefni að ræða eða klippur sem sýndar hafa verið við einhver tækifæri. Að minnsta kosti eru þessi titilspjöld ekki notuð í löngu, talsettu útgáfunni. Allt þetta mynd- og hljóðefni hefur verið stafvætt og því væri hægt að setja saman nýtt og hreinsað sýningareintak ef áhugi væri fyrir því.

Reykjavík 1957
Myndin er 16 mínútna löng kynningarmynd á hinni nútímalegu Reykjavík samtímans sem einkennist af uppbyggingu og nútímavæðingu á Íslandi. Nokkrar Reykjavíkurmyndir höfðu verið gerðar áratuginn á undan útkomu hennar og fleiri áttu eftir að líta dagsins ljós árin á eftir enda lék höfuðborgin stórt hlutverk í sjálfsmyndaruppbyggingu hinnar ungu sjálfstæðu þjóðar.³² Þetta voru myndir eftir helstu kvikmyndagerðarmenn þess tíma, Loft Guðmundsson,³³ Óskar Gíslason,³⁴ Kjartan Ó. Bjarnason,³⁵ Ósvald Knudsen³⁶ og Magnús sjálfan sem hafði gert myndina Reykjavík 1947-54³⁷ sem er mynd í hefðbundnum stíl þeirra mynda sem menn höfðu verið að gera um hina ýmsu þéttbýliskjarna landsins í sparifötunum. Sú mynd er þögul.

Reykjavík 1957 er aftur á móti í lit og hljóðsett með bæði tali og tónum sem óneitanlega hjálpar til við nútímalegri framsetningu og kynningu á viðfangsefninu, hinni nýju Reykjavík.
Hún hefst á textaskilti þar sem heitið Reykjavík 1957 birtist með bláum stöfum á rauðum grunni og styttan af Ingólfi Arnarssyni er í silúettu er fyrir miðju fyrir aftan stafina. Næst kemur kreditskilti: Myndina gerði Magnús Jóhannsson í samvinnu við Pál Líndal og Lárus Sigurbjörnsson. Textann flytur Hersteinn Pálsson. Grunnurinn dökkur en letrið að mestu í rauðu nema nöfn samstarfsmanna Magnúsar þar sem letrið er minna, en hvítt.³⁸
Frá fyrsta myndskeiði hljómar lofsöngur í flutningi karlakórs. Sjónum okkar er beint að Eimskipahúsinu og umhverfi þess og þulur hefur upp raust sína:

„Reykjavík, borgin okkar. Ungur höfuðstaður og nýtísku borg.“

Kvikmyndataka er ágæt, björt og skýr, litir djúpir og fallegir. Vélin er oftast kyrr með undantekningum þó. Magnús nálgast viðfangsefni sitt, Reykjavíkurborg, mannlíf og uppbyggingu, með augum forvitins rannsakanda sem lætur ekki mikið fyrir sér fara en skráir þó öll hin smæstu litbrigði umhverfisins sem til skoðunar er hverju sinni. Ramminn er oft fallega úthugsaður og mynduppbygging ágæt. Þulurinn leiðir okkur í gegnum helstu breytingar sem eru að eiga sér stað í höfuðstaðnum sem er að stækka úr bæ í nútímaborg með umferðarmannvirkjum, uppbyggingu nýrra íbúðarhverfa og stórum byggingum fyrir stjórnsýslu, skóla, íþróttir og heilsugæslu. Unnið er að beislun vatnsorkunnar, grundvallar nútímavæðingar okkar. Veðrið er fallegt og konur og börn njóta þess í blómskrúði því sem unglingar í sumarvinnu sinna og prýðir miðborgina. Höfnin er hin sanna lífæð og tenging við umheiminn; útflutningur fiskafurða og innflutningur nútímans.

„Bærinn sem við erum að byggja og skipuleggja þessi árin er aðeins áfangi á langri leið,“ segir þulurinn „…nýju hverfin eru með stórborgarsvip eins og best má sjá úr lofti…“

Við sjáum loftmynd af Háaleitishverfinu með ný- og hálfbyggðum húsum við bogadregnar akbrautir sem kvíslast út frá miðlínu eins og gárur á vatni. Hér er það ekki nein tilviljun sem ræður för heldur ofurnákvæmt skipulag til framtíðar unnið í stórhýsi Hitaveitunnar við Skúlatún. Unnið er eftir líkönum. Það er ekki bara nútíðin heldur framtíðin sem er komin til Reykjavíkur.

Það er augljóst að efnistök myndarinnar helgast að miklu leyti af fyrirfram ákveðnum þáttum borgarstjórans í Reykjavík því í dagbók Magnúsar frá 1957, nánar tiltekið 12. júlí, er gerð grein fyrir fundi hans með borgarstjóra sem fer þess á leit að þeir Sveinbjörn Egilsson³⁹ geri mynd um Reykjavík sem verði tilbúin fyrir haustið, 12-15 mínútur að lengd og sýni stofnanir og starfsemi borgarinnar. Í dagbókarfærslunni segir einnig að af bæjarins hálfu skuli vera til ráðuneytis þeir Sveinn Ásgeirsson, Páll Líndal og Lárus Sigurbjörnsson og þeir muni kalla Magnús til sín. 17. júlí má sjá á færslu í sömu bók að Magnús hefur þegar hafist handa.⁴⁰ Greinilega hefur þessi pöntun á myndinni ekki verið innsigluð með samningi því tæpu ári síðar eða 1. ágúst 1958 sendir Radio & raftækjastofan Reykjavíkurborg uppástungu að samningi um eignar- og notkunarrétt á myndinni ásamt beiðni um eingreiðslu fyrir þrjú eintök hennar, kr. 24.000.⁴¹ Ýtarlegri samningur milli málsaðila er síðan undirritaður í Reykjavík í desember þetta sama ár en í honum er útlistað að Radio & raftækjastofan sé útgefandi og eigandi myndarinnar. Reykjavíkurborg öðlist með honum takmarkaðan sýningarrétt og sé óheimilt að sýna hana opinberlega gegn gjaldi. Annar sýningarréttur sé í eigu Radio & raftækjastofunnar.⁴² Þetta er nákvæmasti réttindasamningur og sá fyrsti sinnar tegundar sem vitað er af í íslenskri kvikmyndasögu.⁴³

Á Kvikmyndasafninu eru varðveitt nokkur sýningareintök myndarinnar, flest í sæmilegu ástandi. Þau hafa nú verið stafvædd og endurgerð unnin upp úr þeim.

Glacier Adventure, The (1952)
25 mínútna heimildamynd um björgun flugvélarinnar Geysis sem brotlenti á Vatnajökli 1950,⁴⁴ björgunaraðgerðir sem miðuðu að því að ná vélinni niður af jöklinum.⁴⁵
Loftleiðir Presents (logo fyrirtækisins)
The Glacier Adventure (á grafískum fleti / skilti).
Photography by leaders of the expedition the Loftleiðir captains Alfred Elíasson and E.K. Olsen. Other photographers Edvard Sigurgeirsson and Magnús Jóhannsson
Text Sigurður Magnússon (sem einnig er þulur en ekki getið)
Editing Magnús Jóhannsson and Sigurður Magnússon

Þótt Magnús tali um þessa mynd sem eina af sínum helstu myndum verður ekki annað séð en að flugfélagið Loftleiðir hafi framleitt hana. Kvikmyndataka var á höndum fjögurra manna; Alfreðs Elíassonar og E.K. Olsens (flugmenn) sem stýrðu leiðangrinum, Magnúsar Jóhannssonar og einnig Eðvarðs Sigurgeirssonar. Í myndinni má þekkja myndefni sem Magnús tók árið áður þegar hann og félagar hans í Jöklarannsóknafélaginu unnu að rannsóknum á Vatnajökli. Þetta eru geysifallegar innrammanir af snjóhengjum í sólskini sem teiknast eins og sjálfstæð listaverk. Einnig af mönnum að ganga inn á milli lagskiptra ísveggja jökulsins og svo mörgu öðru bæði í nærmyndum og víðari yfirlitsmyndum.⁴⁶ Óljósara er með aðra kvikmyndatöku, þ.e. hver kvikmyndatökumannanna á hvaða myndskeið.
Enginn er skráður höfundur myndarinnar, reyndar var það ekki alltaf gert á þessum tíma, né er hljóðvinnslu hennar getið sem sennilegt má teljast að hafi verið á borði Radio & raftækjastofunnar svo sannarlega hefur Magnús þá unnið við og haldið utan um flest skapandi störf sem eru að baki tilurð myndarinnar; kvikmyndatöku, klippingu og hljóðsetningu. Þeim Loftleiðamönnum hefur þótt skipta máli að telja sína menn upp fyrst í kreditlista og sannarlega var Sigurður Magnússon rithöfundur höfundur texta en eins og að framan er sagt hefur Magnús haldið utan um verkið og er því hinn eiginlegi leikstjóri myndarinnar.

Upphafstitlar renna yfir skjáinn undir erlendri kvikmyndatónlist og þulur hefur upp raust sína og fer með ljóðrænan texta nóbelskáldsins:

„Þar sem jökulinn ber við loft hættir landið að vera jarðneskt, en jörðin fær hlutdeild í himninum, þar búa ekki framar neinar sorgir og þessvegna er gleðin ekki nauðsynleg, þar ríkir fegurðin ein, ofar hverri kröfu.“⁴⁷

Á vetrarmánuðum 1951 höfðu flugmennirnir Alfreð Elíasson og E.K. Olsen undirbúið björgunarleiðangur með tólf harðsnúnum mönnum sem skyldi leggja í næsta vor eða í apríl 1952 til að bjarga flugvélinni Geysi sem brotlent hafði á Vatnajökli. Leiðangursmenn sjást á Kirkjubæjarklaustri leggja á sleða sína allt sem þarf fyrir björgunarleiðangurinn; hús og vistir og annað það sem til þurfti. Farið var á jarðýtum 60 kílómetra leið að jökulröndinni. Veður voru með ýmsu móti og myndin sýnir lítillega frá níu daga frámokstri frá skíðaflugvélinni þar sem ýmislegt gekk á, til dæmis þegar nánast hafði verið lokið við frámoksturinn gerði slíkt fárviðri að allur snjórinn fauk aftur að henni svo hefja þurfti verkið að nýju. Myndatökumönnum tekst með ágætum að fanga augnablik sem sýna hvernig flugvélin stendur alveg á kafi í snjó og leiðangursmenn moka frá henni með öllum tiltækum tækjum; gröfu og handskóflum. Myndatakan er skýr þótt í stöku skoti séu mennirnir í silúettu vegna ofbirtunnar á jöklinum. Loftmyndir, frá því þegar varningi er kastað úr flugvél, varpa einstöku ljósi á aðstæður og stærð verkefnisins sem unnið er að.
Dramatík myndarinnar fæst með ágætu samspili myndatöku, klippingar og þulartexta þar sem gerð er grein fyrir kapphlaupi björgunarmanna við tímann því ef vorleysingar verða of miklar áður en tekst að koma vélinni niður að jökulröndinni má búast við algerum vandræðum. Tónlist myndarinnar er dramatísk kvikmyndatónlist sem við þekkjum úr kvikmyndum fimmta og sjötta áratugarins⁴⁸ og styður afar vel við dramatík kvikmyndarinnar með sínum hæðum og lægðum, rífur sig upp á milli þess sem hún fellur ljúf og þægileg með myndskeiðunum. Í maíbyrjun tókst að koma vélinni á loft aðeins fjórum vikum eftir að leiðangurinn lagði upp í björgunina. Vélin sést lenda í Reykjavík við mikinn fögnuð Reykvíkinga.
Lokakredit: Loftleiðir film (logo)

Ólíkar útgáfur
Myndin er til og varðveitt hjá Kvikmyndasafni Íslands bæði á íslensku og ensku⁴⁹ en einnig er til önnur útgáfa sem gengur undir nafninu Glacier Adventure, The – Endurgerð útgáfa. Athygli vekur að upphafsstef og fortitlar eru ekki þeir sömu í útgáfunum tveimur. Á upphaflegu íslensku útgáfunni eru upphafsskiltin líka á ensku en eru stafir á svörtum grunni en á þeirri ensku endurgerðu hefur hvítur textinn grunn sem er lifandi yfirlitskvikmynd af Vatnajökli, nokkuð sem sjaldnast var á íslenskum myndum þessa tíma enda þurfti að leita til kvikmyndavinnustofa (e. laboratory) við gerð slíkra myndskeiða. Í þeirri endurgerðu er talað um „supporting photography“ meðan á þeirri íslensku upprunalegu stendur „Other photographers“ og í þeirri ensku endurgerðu er þriðji kvikmyndatökumaðurinn nefndur, þ.e. William A. Keith sem ekki er getið í þeirri upprunalegu. Í endurgerðu útgáfunni kemur fram að „Narrator“ er John Cannon og síðasti fortitillinn segir til um enskan framleiðanda; A Keith Films production en í þeirri upprunalegu er Keith alls ekki getið hvorki sem þular né framleiðanda en hins vegar er sagt frá því að klipping sé á höndum þeirra Magnúsar Jóhannssonar og Sigurðar Magnússonar sem endurgerða útgáfan gefur ekki upp.
Þegar útgáfurnar tvær eru bornar saman verður ljóst að þær eru ekki klipptar á sama hátt. Kannski er það þess vegna sem þeirra Magnúsar og Sigurðar er ekki getið í þeirri ensku að Keith hafi klippt þá útgáfu. Mestur er munurinn á myndvinnslunni á fyrstu 5-6 mínútunum en eftir það ganga þær nokkuð í takt enda sami eða mjög sambærilegur þulartexti í þeim. Upprunalega útgáfan er heldur lengri eða sem munar um 4-5 mínútum. Á seinni helmingi myndarinnar fer aftur að verða áberandi munur í myndklippingunni og í þeirri endurgerðu eru undir lokin ýmis „túristavæn“ skot af fegurð í sveit og náttúrufyrirbrigðum eins og mallandi hverum og því um líku sem ekki eru í íslensku útgáfunni. Nýtískulega flugvélin Leifur Eiríksson og Lofleiðahótelið í Reykjavík með allri sinni þjónustu eru kynnt til leiks og talað er um nútímavætt land sem hefur góð tengsl við sögu sína og náttúru. Í heildina er þetta þó ein og sama myndin.

„Og vegna þess hve öll þessi för var sérstæð í sögu flugmálanna í heild hefur þessari kvikmynd verið raðað saman úr sundurleitum brotum til þess að hún varðveiti framtíðinni hið mikla og einstæða íslenska jökulævintýri.“

Arnarstapar (1964) er um 14 mínútna heimildamynd í lit með tali og tónum. Myndin var frumsýnd á kvöldvöku hjá Ferðafélagi Íslands 20.10. 1964.⁵⁰ Hún lýsir lifnaðarháttum arnarhjóna við Kaldalón í Ísafjarðardjúpi og var sú fyrsta hér á landi til að segja frá lífshlaupi þessa tignarlega fugls. Í ítarlegu blaðaviðtali segir Magnús frá tilurð myndarinnar sem tók hann á annan áratug að fullgera en strax frá því hann eignaðist myndavél árið 1950 fór hann að safna myndefni í hana. Það gat verið erfitt að finna og komast að arnarhreiðrum enda leitar örninn að hreiðurstæði á klettasnösum eða stöplum. Í myndinni eru einstakar myndir af ungauppeldi í hreiðri sem Magnúsi tókst að ná með því að liggja úti í þrjá sólarhringa í um 25 metra fjarlægð frá hreiðrinu en þá gáfust arnarhjónin upp á að bíða eftir að hann færi burt og komu til að sinna unganum.⁵¹ Myndirnar sýna össu rífa hræ í sundur og mata ungann.

„Í fyrstu hikaði móðirin. Hún virtist heyra í vélinni, skimaði og hvimaði, en snéri sér síðan að unganum og reif ofan í hann matinn. Sem betur fer hafði ég tvær myndavélar í takinu, aðra með fimmtánföldum aðdrætti, og tók hún nærmyndir af hreiðrinu, en hin náði yfir stærra svæði. Eftir stundarkorn flaug móðirin í brott frá stapanum, en kom aftur að fimm mínútum liðnum og hélt áfram máltíðinni rólegri en áður. Þá náði ég viðbótarmyndum.“⁵²

Þulartexti myndarinnar er í senn óður til arnarins en um leið fræðandi fyrir almenning. Höfundur hefur áhyggjur af fækkun fuglsins sem eitt sinn var kallaður konungur íslenskra fugla en auðna má ráða hve sá konungdómur varir lengi. Almennt er fjallað um örninn, trygglyndi hans og langlífi og hvernig foreldrarnir hjálpast að við að koma unga á legg. Magnús bendir á þá þróun að náttúran þyki nú sjálfsögð til handa manninum, örninn hafi átt sitt tilkall til náttúrunnar áður en bændur fóru að nýta sér t.d. æðarvarp. Áhyggjur af stofnstærð arnarins eru raunverulegar því frá því á seinni hluta nítjándu aldar þegar fuglinn sást um allt land hefur honum fækkað verulega og þegar myndin var gerð voru eingöngu 6-8 pör á Vestfjörðum og 2-3 við Breiðafjörð.⁵³ Var það einkum refaeitur sem felldi arnarstofninn og því gagnrýnir Magnús þá hálffriðun sem dýrin búi við því eitrað kjöt er lagt út fyrir fuglinn um leið og bannað er að veiða örninn sem er friðaður frá 1913.

Fyrsta útgáfa myndarinnar með þeim texta sem Jón Múli flutti þótti ekki tæk til dreifingar þar sem í henni er tiltekið hvar arnarhreiðrið er að finna segir í skráningu gagnagrunns Kvikmyndasafnsins. Því var textanum breytt og gerð ný útgáfa, 2. útgáfa, með breyttum texta lesnum af Magnúsi sjálfum. Einnig er klipping myndanna lítillega ólík.
Myndin var víða sýnd, þar á meðal í Sjónvarpinu í febrúar 1967 aðeins fimm mánuðum eftir stofnun þess.⁵⁴ ⁵⁵

Aðrar kvikmyndir og kvikmyndaefni
Þótt Magnús hafi sjálfur talið ofangreindar kvikmyndir sínar helstar þá eru þær fleiri sem eru einkar áhugaverðar og verða settar hér fram í útgáfuröð. Það er eftirtektarvert að í þessum styttri myndum er söguleg framvinda góð og skilvirk ekki síður en í öðrum myndum Magnúsar og nokkuð ber á áhugaverðri innrömmun í kvikmyndatökunni.

Fjárflutningar 1950⁵⁶
10 mínútna svart-hvít og þögul mynd sem sýnir sauðfé flutt með flugvélum Flugfélags Íslands.
Efnisgreining: Fjárflutningur 1950. Flutningur sauðfjár frá Fagurhólsmýri í Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu til Borgarfjarðar vegna fjárskipta. Flutningurinn var gerður með Douglas DC-3 flugvél Flugfélags Íslands TF ISA Glófaxa. Fylgst er með aðflugi að Fagurhólsmýri og bændum þar bera fé sitt um borð í eins konar rétt í farangursrými vélarinnar. Myndað er bæði innan vélar, í farangursrými jafnt sem flugstjórnarklefa, og áhugavert útsýni yfir landið. Lent er í Borgarnesi og féð handlangað frá borði yfir á vörubílspall. Aftur er flogið og að endingu lent á Reykjavíkurflugvelli þar sem flugstöðin samanstendur af flugturni og þyrpingu gamalla bragga.
Kvikmyndatakan er æði misjöfn en oft nær Magnús sérdeilis skemmtilegum skotum af vinnandi mönnum og barni og hundi við leik. Magnús leikur sér einnig að því að ramma inn framrúðu flugvélarinnar og það sem í gegnum hana sést eins og horft sé í gegnum gleraugu. Framvinda atburðarins er eðlileg og tilfinning fyrir tíma góð sem og nálægðin við bæði skepnur og menn meðan á fluginu stendur.

Frá Grænlandi (1951)
Rúmlega 11 mínútna svart-hvít mynd og þögul. Hefst á skiltinu: Radio & raftækjastofan sýnir kvikmyndaþátt. Frá Grænlandi. Dagatal Flugfélags Íslands og dagurinn er 31. mars 1951. Með hugvitsamlegum hætti ber Magnús stækkunargler upp að dagsetningunni á dagatalinu til að árétta hvenær ferðin er farin. Blaðaúrklippa sem segir: Gullfaxi fór til Grænlands kl. 8:15… kemur til baka kl. 4-5 eftir hádegi. Á landakort eru flugleiðir Flugfélags Íslands teiknaðar, m.a. inn á Grænlandsjökul.
Efnisgreining: Ferð til Grænlands á Gullfaxa, DC-4 flugvél Flugfélags Íslands, 31.3. 1951 frá Reykjavíkurflugvelli til að kasta úr vélinni birgðum til rannsóknarleiðangurs Poul E. Victors í Camp Central á miðjum Grænlandsjökli þar sem hann hafði vetursetu.⁵⁷
Þetta er svaðilför og út um glugga vélarinnar fylgjumst við með hafís og klippt er í sífellu í siglingakort til að staðsetning vélarinnar sé áhorfandanum ljós. Það er þröngt í vélinni og hrímuð rúða er skafin. Nú sjást búðirnar úr lofti og vélin lækkar flugið og hringsólar yfir þeim meðan áhöfnin kastar farminum út á Grænlandsísinn. Að því loknu hækkar vélin flugið og snúið er til baka. Einhverjum ævintýraljóma stafar af áhöfninni þar sem mennirnir fá sér hressingu og spila á spil og að einhverju leyti minna þeir meira á persónur í leikinni bíómynd en raunverulega menn í heimildamynd.
Í þessari mynd má sjá margar fallega úthugsaðar innrammanir af hálfu Magnúsar og skemmtilegt að skoða yfirlitsmynd yfir Reykjavík í upphafi þegar flugvélin tekur á loft frá Reykjavíkurflugvelli. Einnig er hrikalegt landslag Grænlands fallega fangað.⁵⁸

Vetrarferð (1952)
11 mínútna svart-hvít mynd um ferð á snjóbílnum Gussa R 345 frá Suðurlandi yfir hálendið til Akureyrar 12.2. til 3.2. 1952. Þátttakendur í ferðinni: Guðmundur Jónasson, eigandi snjóbílsins, Sigurður Helgason, Árni Oddsson og Magnús Jóhannsson.
Myndatakan er áferðarfalleg og á stundum grípur Magnús til uppbrots eins og að nota hringfilter við tökurnar. Hringurinn er víða sjáanlegur í myndefninu sjálfu bæði sem hringlaga gluggaop á hliðum snjóbílsins en einnig er á ferðinni vísun til stækkunarglersins sem við sjáum við lestur á landakortum í myndinni. Töff innrömmun þar sem t.d. gleraugu og/eða andlit samferðamannanna sem skuggamynd (e. silhouette) ramma inn myndefnið séð út um framrúðu snjóbílsins. Með þessu móti gæðir hann myndefnið lífi og tilfinningin fyrir manneskjunni í hrikalegri náttúrunni verður mjög áþreifanleg. Annars staðar má líkja innrömmun við vel úthugsuð málverk sem unun er að horfa á. Húmor er ekki langt undan og birtist t.d. í lokaskilti myndarinnar sem er ljósmynd af snæviþakinni bakhlið Gussa þar sem skrifað hefur verið í snjóinn ENDIR. Hljóðsetning myndarinnar er létt og þægileg ferðalýsing við djassaðan undirleik sem passar einkar vel við stíliseringu kvikmyndatökunnar en kallast einnig á við áhrif sem sjá má í myndum evrópsku framúrstefnunnar frá svipuðum tíma.

Hvalskurður (1958)
Talsett 5 mínútna litmynd með upphafsskilti; Radio & raftækjastofan kynnir, kvikmyndaþátt, Hvalskurður. Þulur er Pétur Pétursson.
Efnisgreining: Hvalskurður í Hvalstöðinni í Hvalfirði 1958. Sýnt er þegar hvalur er dreginn á land og hann hlutaður niður eftir kúnstarinnar reglum og tekur verkið ekki nema u.þ.b. þrjá tíma. Dýrið er myndað í bak og fyrir sem og mennirnir sem fumlaust vinna sitt verk. Í gegnum þulartexta fær áhorfandinn ýmsar upplýsingar um skíðishvali en „í eina tíð voru þessi hvalir eingöngu veiddir skíðanna vegna“ sem þegar myndin er gerð eru orðin verðlaus. Myndin er góð heimild um verklag og vinnslu sem er á undanhaldi ef ekki alveg horfin.

Vatnajökull – Magnús Jóhannsson (1950-60)⁵⁹
Vatnajökulsefni Magnúsar er varðveitt á nokkrum spólum hjá Kvikmyndasafni Íslands, augljóslega samsett hver um sig sem þögul ferðasaga á jökulinn á ólíkum tímum en þó mestmegnis frá árabilinu 1957-59. Þó er innan um efni sem er bæði eldra og yngra. Ekki eru þetta allt tilbúnar kvikmyndir í eiginlegri merkingu þótt á sumum þeirra séu upphafsskilti sem jafnvel segja frá því um hvaða leiðangur myndin fjallar.⁶⁰ Hafa verður í huga að svona myndir voru oft endurklipptar með tilliti til fyrirhugaðra sýningarstaða t.d. hjá Ferðafélaginu eða heima í Skeiðarvoginum með félögunum í Jöklarannsóknafélaginu.⁶¹ Þessar Vatnajökulsmyndir eru mjög skemmtilegar því bæði er greinilegt að þarna fer hópur glaðværs fólks sem greinilega þekkist vel og gleðin smitast oft yfir í myndatökuna og svo eru þetta mjög merkilegar heimildir um vinnu rannsakenda á jöklinum. Þannig blandast saman í þeim yfirlitsmyndir af jöklinum og þeim bílakosti sem leiðangursmenn hafa yfir að ráða á hverjum tíma, athafnir jökulfara svo sem uppbygging skála, rannsóknir með borunum og mælingum ýmiss konar og hið hversdagslega líf svo sem matreiðsla, það er stoppað í sokka og ungu konurnar sóla sig fáklæddar í blíðunni.

Þessu efni og mörgu öðru gerði Magnús svo skil í þáttaröðinni Það er svo margt, átta sjónvarpsþáttum þar sem hann kom á framfæri ýmsu úr eigin fórum, bæði útgefnum myndum og öðru eftir sjálfan sig en líka myndefni eftir Loft Guðmundsson. Hann útbjó þulartexta sem hann flutti sjálfur og Hanna Brynjólfsdóttir, eiginkona hans, lék upphafsstef þáttanna á píanó á heimili þeirra hjóna og Magnús tók auðvitað upp.

Þættirnir hétu:
1 – Fallhlífarstökk, Grannar í vestri,⁶² Jöklarannsóknir⁶³
2 – Frá Grænlandi
3 – Fuglarnir okkar
4 – Grænland ⁶⁴
5 – Hálendi Íslands og Arnarstapi
6 – Hnattflug 1924, Skíðagaman í Kerlingarfjöllum⁶⁵ og Laxaklak
7 – Vetrarferð 1952 og þættir úr safni Lofts Guðmundssonar ljósmyndara
8 – Sea Harvest.⁶⁶ Magnús hagræddi klippingu og flutti skýringar.

Kvikmyndaferli Magnúsar lauk eftir þetta þótt hann héldi áfram að hafa vélina með sér við ýmis tækifæri svo sem á ferðalögum, ekki síst erlendis.

[1] KVSÍ, Gr 22-17, 14. Curriculum vitae sem Magnús setti saman á fullorðinsárum.
[2] Tíminn Sunnudagsblað – 20. tölublað (28.05. 1967), bls. 468-473.
[3] Jón Eyþórsson hóf skipulegar mælingar á jökulsporðum skriðjökla víða um land árið 1930 (https://www.vedur.is/um-vi/frettir/ny-joklavefsja (24.11. 2023)) og vann þá unglingurinn með Jóni á jöklinum.
Í bréfum sem Jón skrifar Magnúsi á tímabilinu mars til maí 1932 má sjá að Magnús hefur beðið hann um upplýsingar varðandi loftskeytaskóla Ottós Arnar í Reykjavík sem Jóni líst ekkert á; bæði sé skólinn dýr og atvinnumöguleikar litlir sem engir. Hann beinir Magnúsi á þá braut að læra á viðgerðarverkstæði Útvarpsins, hugsanlega til að stofna slíka viðgerðardeild á Ísafirði síðar. Jón, sem á þessum tíma lét sig útvarpsmálefni varða og sat í útvarpsráði, lagði inn orð fyrir Magnús á þessum mánuðum oftar en einu sinni hjá útvarpsstjóra og bendir Magnúsi líka á ráðningarmöguleika samfara náminu. (Sjá Útvarp Reykjavík, Saga ríkisútvarpsins 1930-1960, Sögufélagið. Gunnar Stefánsson, bls. 41 og 112.)
[4] Magnús mun hafa teiknað bæði hús og kirkju á æskuslóðum auk jöklabílsins sem hann notaði í ferðir sínar á Vatnajökul. Magnús gerði öll lógó Radio & raftækjastofunnar og titilspjöld sinna mynda sjálfur og reyndar einnig fyrir viðskiptavini sína. KVSÍ Gr 24-12.
[5] Árið 1951 keypti Magnús kvikmyndefni af Lofti Guðmundssyni, ljósmyndara, frá árunum 1921-1938 og fleira úr hans fórum. Þetta voru myndirnar Hnattflug (1924), Ísland í lifandi myndum (1925), Alþingishátíðin 1930 (1930), Íslenzkur iðnaður (1931), Sjávarafli, Hitaveita Reykjavíkur og fleira en líka eintak af myndunum Konungskoman 1921 eftir þá Magnús Ólafsson og Bíó-Petersen og fleira efni hins síðastnefnda.
[6] KVSÍ Kr 23-53 Ræðubrot tekin upp við 100 ára afmæli Menntaskólans í Reykjavík.
[7] KVSÍ Kr 23-22 Upptökur og lýsing á Heklugosinu 1947 og viðtöl við ábúendur í nágrenninu.
[8] Fólkið í landinu; Magnús Jóhannsson, sjónvarpsþáttur á RÚV 20.7. 1991.
[9] Kistill, Kvikmyndasafn Íslands.
[10] Morgunblaðið – 63. tölublað (17.03. 1953), bls. 16.
[11] Veiðimaðurinn – 141. tölublað (01.06. 1993), bls. 57.
[12] Heimildamyndin Northern Story var tekin 1950 og sýnir Ísland með augum gestsins. Í henni er breska kvikmyndatónlistarframleiðslufyrirtækið DeWolfe skráð fyrir tónlistinni en henni svipar mjög til þeirrar tónlistar sem Magnús setur á sína mynd. R&R voru í stöðugum viðskiptum við Bretland svo það er ekki óhugsandi að Magnús hafi skipt við DeWolfe.
[13] Vitað er um mikinn samgang Magnúsar og Ósvalds. Hinn síðarnefndi notaði Hekluhljóðsupptökur Magnúsar í mynd sína Heklugos 1947. Hraunskotið sem hér er til umræðu er svo líkt slíkum myndum í Heklumynd Ósvalds að ekki verður framhjá því litið. Í gögnum Magnúsar, kroti og pælingum fyrir aðra mynd, má sjá að hann er að velta fyrir sér notkun á efni annarra kvikmyndagerðarmanna samtíma hans svo það hefur greinilega alveg verið inni í myndinni að kaupa efni frá öðrum. KVSÍ Gr 24-12.
[14] Þjóðskjalasafn Íslands – Menntamálaráðuneytið 1989, B/575. Bréf Ásgeirs Péturssonar, ákall til ráðuneytisins um framleiðslu kynningarmynda 08.08. 1953 og Lögberg – 19. tölublað (11.05.1950), bls.7. Íslandskynning í Monte Carlo.
[15] Tíminn Sunnudagsblað – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446.
[16] Tíminn Sunnudagsblað – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446.
[17] Gki 81-15, 11 bréf til Kvikmyndasafns Íslands.
[18] https://en.wikipedia.org/wiki/1954_Cannes_Film_Festival#Short_film_competition
[19] Úlfar Sveinbjörnsson segir í viðtali að kvikmyndagerð R&R sem þarna strax gengur undir heitinu Falcon Films hafi alfarið verið Magnúsar en ekki Sveinbjörns föður síns. Það sama má lesa út úr viðtölum við Magnús sjálfan.
[20] Það vekur athygli hvað utanríkisráðuneytið gengur hart eftir að fá sýningareintökin send til baka eftir notkun eða a.m.k. þurfa fulltrúar í sendiráðum erlendis að gera grein fyrir því ef þeir hyggjast halda fleiri en einu eintaki af myndinni. Sýningareintökin hafa verið dýr og ekki sjálfgefið að beiðnum um slíkt væri svarað játandi. Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B-bréfasafn 1953-1987.
[21] Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B-bréfasafn 1953-1987.
[22] Hvorki fósturdóttir Magnúsar, Jóna Garðarsdóttir, né Úlfar Sveinbjörnsson, sem vann með Magnúsi alla tíð, vissu af ferðalagi þessarar myndar til Cannes.
[23]https://en.wikipedia.org/wiki/Cannes_Film_Festival#:~:text=The%20Cannes%20Film%20Festival%20has,up%20an%20international%20cinematographic%20festival
[24] Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B/12, B-bréfasafn 1953-1987, 12. febrúar 1954.
[25] Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B-bréfasafn 1953-1987, 14. okt. 1954.
[26] Í nóvember 1956 biður Níels P. Sigurðsson, sendiráðinu í París, utanríkisráðuneytið um nýjar kópíur af myndunum Highlands of Iceland, Northern Story og Jewel of the North, helst á frönsku vegna fyrirspurnar um sýningar í nýstofnuðu ríkissjónvarpi Ítala, RAI, en hann sér sér ekki fært að senda hinar gatslitnu kópíur sem sendiráðið hefur yfir að ráða og allar eru á ensku. Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 1998 B/291, 22. nóv. 1956.

[27] Menntamál – 2.-4. tölublað (01.12. 1954), bls. 194.
[28] Fuglarnir okkar var frumsýnd 28.04. 1958, Tíminn – 92. tölublað, bls. 2.
[29] Áður hafði Magnús sett saman stuttmyndina Í gæsaveri (1951), 3 mínútna þögult myndefni í lit. Hráefni og titilskot fyrir myndina Fuglarnir okkar. Titilskotið þó ekki notað í þeirri mynd en gefur hugmynd um listfengi höfundar. Drengur, Úlfar Sveinbjörnsson, skoðar gæsahreiður með eggjum. Umhverfið myndað. Ungar koma úr eggjum. Tekið að sögn Úlfars nálægt sumarbústaðalandi fjölskyldu hans við Iðu, þar sem margir hlutar fuglamyndarinnar voru teknir.
[30] Magnús segir eina helstu ástæðuna fyrir kvikmyndagerð sinni vera að mynda íslenska náttúru og sýna fólki sem ekki hefði möguleika á að upplifa hana annars. Tíminn Sunnudagsblað – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446.
[31] Þjóðviljinn – 94. tölublað (26.04. 1958), bls. 12.
[32] Íslandskvikmyndir 1916-1966, Íris Ellenberger, bls. 117.
[33] Reykjavík (1944)
[34] Reykjavík vorra daga (1946)
[35] Reykjavík (1951-67)
[36] Reykjavík 1955
[37] Myndin sýnir að mestu leyti hátíðahöld á 17. júní í Reykjavík auk einhverra framkvæmda í borginni og nágrenni hennar. Í þessari mynd notar Magnús myndefni Lofts Guðmundssonar í fyrsta sinn í eigin verki, myndir úr Tívolí í Reykjavík, en hann hafði eignast heimildamyndaefni Lofts Guðmundssonar árið 1951, fyrst í félagi við tvo aðra en síðar keypti hann félaga sína út og varð einn rétthafi myndefnisins.
[38] Aftur eru vakin upp hughrif um að samstarfsmenn Magnúsar séu gestir í mynd hans eins og í upphafstitlum The Highlands of Iceland.
[39] Sveinbjörn Egilsson og Magnús Jóhannsson ráku saman Radio & raftækjastofuna, Óðinsgötu 2, Reykjavík.
[40] Kvikmyndasafn Íslands, Gym 03-3, 43.
[41] KVSÍ, Gki 81-15, 9. Þar sem Reykjavíkurborg kom ekkert að fjármögnun myndarinnar er Radio & raftækjastofan samkvæmt samningi þessum bæði útgefandi og eigandi frumrits hennar. Borginni er ekki heimilt að sýna myndina opinberlega gegn gjaldi en stofnanir hennar geta keypt sýningareintök af henni sem pöntuð yrðu frá London og Radio & raftækjastofan legði 30% umsýslugjald ofan á kostnaðarverðið. Undir þetta skrifa borgarstjórinn í Reykjavík, Magnús og Sveinbjörn og vottar eru þeir Gunnar Sörensen og Þorgeir Skaftfell starfsmenn Radio & raftækjastofunnar á þessum tíma.
[42] Samningur, frumgögn, varðveittur á Árbæjarsafni.
[43] Hér er dæmi um hvað Magnús var snemma meðvitaður um höfundarrétt og sýningahald sem klárlega leiddi til stofnunar Hagsmunasamtaka kvikmyndagerðarmanna (sem síðar varð Félag kvikmyndagerðarmanna, FK) árið 1966 og var hann fyrsti formaður samtakanna. Hann hefur lært sitthvað um höfundarrétt þegar Highlands of Iceland ferðaðist hvað mest um heiminn og ekki síst eftir að farið var að óska eftir myndinni til sýninga í sjónvarpi. Í Þjóðskjalasafni er varðveitt bréf hans til utanríkisráðuneytisins árið 1965 þar sem hann áréttar við ráðuneytið að sýningarréttur vinsælustu kvikmyndar hans, The Highlands of Iceland, sé sinn og ráðuneytið eigi eingöngu rétt á að sýna myndina í landkynningarskyni. Öll önnur réttindi svo sem sýningar í sjónvarpi eða fyrir gjald verði að semja um við sig sérstaklega. Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B-bréfasafn 1953-1987, 6. des. 1965. Ráðuneytið svarar bréfinu og fellst á sjónarmið Magnúsar sem það gefi sem fyrirmæli við sýningar sendiráða víðs vegar. Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B-bréfasafn 1953-1987, 10. des. 1965.
[44] Geysir var af gerðinni Douglas DC-4 sem Loftleiðir höfðu keypt fyrir millilandaflug með farþega, en vegna efnahagsaðstæðna á Íslandi var farþegaflug lagt niður 1950 og flugvélin leigð undir vöruflutninga. Sex voru í áhöfn í fluginu frá Lúxemborg til Íslands. Sagt var að slysið hefði stafað af mikilli þreytu flugmanna. Vélin barst af leið vegna veðurs, en snjókoma var og lítið skyggni og ísing á vélinni. (https://is.wikipedia.org/wiki/Geysisslysi%C3%B0)
[45] Magnús hafði gert tvær stuttar myndir um slysið og björgun áhafnarinnar árið 1950;
Geysir TF-RVC Fréttamynd (1950) Svarthvít hljóðlaus 5 mínútna mynd sem hefst á upphafsskilti: Radio & raftækjastofan. Fréttamynd. 15.-21. sept. 1950. Næsta skilti: Geysir, TF-RVC. Síðan er klippt á milli forsíðna dagblaðanna sem segja að flugvélarinnar sé saknað og fólks við störf, svo sem við fjarskipti, og blaðamanna. Seinna koma fréttir um að fólkið sé fundið á lífi.
Efnisgreining: Loftmyndir; leitin að flugvélinni Geysi TF-RVC sem brotlenti á Vatnajökli 14. september 1950. Koma áhafnarinnar til Reykjavíkur. Endir.
Frá björgun áhafnarinnar á Geysi (1950)
5 mínútna þögul litmynd. Upphafsskilti: Radio & raftækjastofan sýnir kvikmyndaþátt. Titilskilti: Frá björgun áhafnarinnar á Geysi. Efnisgreining: Loftmyndir frá leitinni að Flugvélinni Geysi TF-RVC sem brotlenti á Vatnajökli 14. september 1950. Koma áhafnarinnar til Reykjavíkur.
[46] KVSÍ, myndefni skráð undir heitinu Vatnajökull.
[47] Upphafsorð 4. hluta skáldsögunnar Heimsljós eftir Halldór Laxness, Fegurð himinsins.
[48] Langsennilegast hefur þessi tónlist verið fáanleg eftir pöntunarlistum frá kvikmyndalaboratoríum í London á Englandi eða Chicago eða New York í Bandaríkjunum sem Radio & raftækjastofan skipti oft við.
[49] Á Kvikmyndasafni Íslands eru til 6 sýningareintök auk einhvers frumefnis (Reversal pósitíf frummynd, afgangar og negatíf, hljóð), auk þess hafa verið gerða stafræn eintök af myndinni.

[50] Vísir – 238. tölublað (17.10. 1964), bls. 16.
[51] Vísir – 265. tölublað (30.11. 1964), bls. 9.
[52] Tíminn Sunnudagsblað – 20. tölublað (28.05. 1967), bls. 470-471. p
[53] Sama.
[54] Tíminn Sunnudagsblað – 20. tölublað (28.05. 1967), bls. 468-469.
[55] Magnús hafði stofnað Félag kvikmyndagerðarmanna árið 1966 ásamt nokkrum öðrum og var fyrsti formaður félagsins. Eitt aðaláhersluefni hópsins var að tryggja góðan samning við Sjónvarpið það sama ár og tryggja þannig bæði stöðu sína sem kvikmyndatökumenn og höfundarrétt á efni sínu.
[56] Myndin er einnig til í styttri 5 mínútna útgáfu.
[57] Tíminn – 93. tölublað (29.04. 1950), bls. 8.
[58] Magnús prófaði og kenndi fyrstur manna á LORAN-tæki í íslenskum flugvélum og í framhaldinu myndaði hann um borð t.d. af flugi Gullfaxa norður yfir Grænlandsjökul er hann flutti vistir og annan varning til leiðangurs Poul Victors sem hafði vetursetu á jöklinum. Þulur með myndinni á sýningu hjá FÍ var Jón Eyþórsson veðurfræðingur. Vísir – 252. tölublað (04.11. 1953), bls. 8.
[59] KVSÍ, sjá kf 94-3, 6.
[60] Einn lítill kvikmyndaþáttur ber nafnið Pósthús á Vatnajökli 1959 og er sex mínútna þögul mynd í lit. Myndir sýnir frá ferð á Vatnajökul og hvernig sett er upp pósthús í skála á Grímsfjalli. Skilti Pósts og síma hengt upp og fyrsta dags umslög póststimpluð. Mynd af frímerktum Vatnajökulsleiðangurs 1960-umslögum, einu merktu Magnúsi Jóhannssyni og öðru merktu Hönnu Brynjólfsdóttur.
[61] Eftir hvern leiðangur á jökul klippti Magnús saman myndir og sýndi heima hjá sér í Skeiðarvoginum. Einnig voru sýndar ljósmyndir úr ferðunum. Jóna Garðarsdóttir, viðtal.
[62] Kvikmyndaþáttur frá Angmagssalik á Grænlandi.
[63] Vorstörf á Vatnajökli – Vatnajökulsleiðangur 29.5.-10.6. 1957 undir stjórn Jóns Eyþórssonar, Guðmundar Jónassonar og Árna Kjartanssonar.
[64] Magnús átti mikið efni sem hann hafði tekið upp á Grænlandi enda kom hann þangað margoft en hér eru það tökur í lit; loftmyndir af Grænlandi um sumar, börn að leik, þvottur á snúru og fleira hversdagslegt. Þetta er efni sem klippt hefur verið saman og sýnt undir heitinu Það er svo margt – Grænland. Til er hljóð við þessa mynd eða kvikmyndaþátt eins og Magnús kallaði þáttinn.
[65] Kerlingarfjöll (1950-60), fjögurra mínútna mynd sem var hugsuð sem upphafið að einhverju lengra sem virðist ekki hafa raungerst. Efnisgreining; Berar ofurhetjur, með Valdimar Örnólfsson í broddi fylkingar, koma hlaupandi að botnlausum tjöldum og draga skíði út úr þeim. Rúta kemur að og út úr henni kemur fólk. Fólk dansar saman í hring. Fólk á skíðum. Endir.
[66] Sea Harvest (eftir Loft Guðmundsson).