Hafa Samband

22. maí 2026

Magnús Jóhannsson (1912-1997)

Eftir Gunnþóru Halldórsdóttur

Magnús Jóhannsson (1912-1997) útvarpsvirkjameistari var maður um margt mikilvægur fyrir íslenska kvikmyndasögu. Hann var upphafsmaður kvikmyndavarðveislu á Íslandi og ef ekki væri fyrir hans brautryðjendastarf á því sviði væri kvikmyndaarfur þjóðarinnar sennilega mun rýrari en raunin er. Hann var maður margra kosta og áhugasviðið breitt og spannaði allt sem viðkom fuglalífi, jöklarannsóknum, fjarskiptum, kvikmyndagerð og tæknimálum henni tengdum. Hann var skáldmæltur og drátthagur maður og teiknaði bæði hús og bíla og svo auðvitað lógó fyrirtækis síns, Falcon Films.

Magnús stofnaði og rak Radio & raftækjastofuna á Óðinsgötu 2 í samstarfi við Sveinbjörn Egilsson og þar unnu þeir félagarnir að tæknilegum uppfinningum, útbjuggu innanhússkallkerfi fyrirtækja, sáu um nútímavæðingu uppskriftar þingræðna á Alþingi 1950, hljóðsettu kvikmyndir og unnu kennslugögn fyrir grunnskóla svo eitthvað sé nefnt.

Áhugi Magnúsar á náttúrunni leiddi hann á vit kvikmyndagerðar og 1966 varð hann fyrsti formaður nýstofnaðs Félags kvikmyndagerðarmanna (FK). Hann komst fyrstur Íslendinga með mynd á kvikmyndahátíðina í Cannes árið 1954 (Cannes-hátíðin var fyrst haldin 1946). Hér á eftir fer yfirlit yfir störf hans á ólíkum starfssviðum sem að einhverju leyti skiptast yfir mismunandi tímabil í lífi hans. Fjölskylduhagir hér.

Maðurinn og árin hjá Ríkisútvarpinu

Magnús ólst upp í afskekktri sveit á bænum Skjaldfönn í innanverðu Ísafjarðardjúpi. Það varð snemma ljóst að hugur hans stefndi til annars en bústarfa og fjarskiptatækni átti fljótt hug hans allan. Hann var aðeins unglingur þegar hann pantaði talstöðvartæki upp úr dönskum blöðum sem Sigvaldi Kaldalóns, sveitungi hans, læknir og tónskáld, gaf honum þegar hann flutti burt úr sveitinni, og lagði víra milli fjóss og íbúðarhúss á Skjaldfönn í þeirri viðleitni sinni að bæta fjarskiptin á bænum. Þarna var teningunum kastað því með einum eða öðrum hætti umlukti þessi tækniáhugi ævistarf Magnúsar.¹

Haustið 1932 flutti Magnús til Reykjavíkur og lærði útvarpsvirkjun á Viðgerðarstofu útvarpsins. Í beinu framhaldi hóf hann störf sem stöðvarvörður á langbylgjustöðinni á Vatnsendahæð og vann þar óslitið á árunum 1933-1943. Þar kynntist hann Sveinbirni Egilssyni útvarpsvirkjameistara og fjölskyldu hans en Rannveig, kona Sveinbjörns, sá um eldamennsku fyrir alla starfsmenn stöðvarinnar.² Sá vinskapur, sem þarna myndaðist milli þeirra Magnúsar og Sveinbjörns, átti eftir að vara alla ævi og var það ekki síst sameiginlegur áhugi á nýrri tækni sem batt þá saman.

Árið 1942 tók Magnús fullnaðarpróf sem útvarpsvirkjameistari³ og nú var hann tilbúinn að hefja nýjan kafla í lífi sínu sem sjálfstæður atvinnurekandi í höfuðborginni. Reykjavík fjórða áratugarins eftir stríð einkenndist af mikilli uppbyggingu og breyttum atvinnuháttum. Nútíminn var að hefja innreið sína í borgina.

Radio & raftækjastofan 1943-1976

Magnús Jóhannsson g Sveinbjörn Egilsson stofnuðu Radio & raftækjastofuna árið 1943. Þá hafði Póst- og símamálastofnun einungis veitt fjórum einkaaðilum í Reykjavík rétt til útvarps- og loftskeytaviðgerða og var Sveinbjörn einn þeirra.⁴ Samkeppnisstaða þeirra var því nokkuð góð enda sambærileg fyrirtæki fá þótt þeim ætti eftir að fjölga nokkuð á næstu árum. Einnig höfðu þeir góð tengsl við Ríkisútvarpið og stofnanir þess.⁵

Frá stofnun Ríkisútvarpsins 1930 hafði það heimild í lögum til þess að reka viðtækjaverslun sem jafnframt hafði einkasölu á útvarpstækjum úr eigin framleiðslu.⁶ Innflutningsbann var á Íslandi og hugmyndin með Viðtækjaverslun ríkisins var að ná góðum samningum um tæki frá erlendum framleiðendum með magninnkaupum. Starfræktar voru Viðtækjaverslun ríkisins og Viðgerðarstofan og fljótlega bættist Viðgerðarsmiðjan við, allar á vegum ríkisins. Tilgangur þessara stofnana var að sjá um viðgerðir og breytingar á útvarpstækjum.⁷

Viðtækjaverslunin breyttist svo síðar við það að einkaaðilum bauðst að flytja inn viðtæki en þeir greiddu þá svokallað einkasölugjald, 30% af innflutningsverði viðtækjanna, til Viðtækjaverslunar ríkisins.⁸ Viðgerðarstofa ríkisins var lögð niður 1960 og ári síðar var einkasala ríkisins á innflutningi og sölu útvarpstækja afnumin og Viðtækjaverslun ríkisins þar með lögð niður, eftir 37 ára starfsemi.⁹

1) Radio & raftækjastofan – starfsemin

Í upphafi snerust helstu verkefni Radio & raftækjastofunnar um uppsetningu sambandskerfa (t.d. innanhússsíma og talkerfa / kallkerfa)¹⁰ í fyrirtækjum annars vegar¹¹ ¹² og hljóðupptökur, hljóðvinnslu og tækjaviðgerðir á Óðinsgötunni hins vegar. Verkaskipting var nokkur innan fyrirtækisins þannig að Sveinbjörn sá um fyrirtækið og uppsetningu kallkerfa í stofnunum og fyrirtækjum meðan Magnús sá um hljóðupptökur og fór í innkaupaferðir til útlanda og fljótlega fékk kvikmyndagerð Magnúsar nokkurt pláss í fyrirtækinu.¹³ Seinna var hann seldur út frá því til Alþingis í nokkurn tíma áður en hann enn síðar varð fastráðinn starfsmaður þingsins. Annars gengu þeir Sveinbjörn saman í flest það sem fyrirtækið tók að sér og vörðu þar ófáum stundum saman.¹⁴

Þeir voru alla tíð naskir á að útvega sér umboð fyrir hin ýmsu kvikmynda- og fjarskiptatæki, voru með raftækjasölu og viðgerðar- og viðhaldsþjónustu á tækjum sem þeir settu upp víðs vegar.¹⁵ Þegar mest var voru þeir líka með menn í vinnu.¹⁶

Þeir voru ævinlega í fararbroddi, þ.e. fyrstir með nýjustu tækin og dóu ekki ráðalausir við að setja saman ýmiss konar raf-, radíó- og samskiptatæki. Framan af meðan innflutningshöft á varningi til kvikmyndagerðar voru ennþá við lýði fluttu þeir inn innvolsið í t.d. útvörp, magnara, hátalara og hljóðnema (starfsleyfið gaf í rauninni leyfi fyrir þessum innflutningi) og létu smíða hulstur utan um tækin t.d. í Málmsteypunni í Hafnarfirði og settu svo saman sjálfir.¹⁷ Seinna voru helstu umboð Magnúsar á sviði kvikmyndagerðar: Eclair-kvikmyndatökuvélar sjónvarpsins, Steenbeck-filmuklippiborð og hljóðsetningartæki og Shure-míkrófónar. Enn síðar komu svo G.B. – Bell & Howell, Revere, Scotch og Stansil Hoffman. Einnig fluttu þeir inn þegar fram liðu stundir dönsku LL-sjónvarpstækin.¹⁸

Fyrir þróun kvikmyndagerðar í landinu var þessi ódrepandi tækniáhugi þeirra félaganna mikilvægur og ekki síst á tímum innflutningshafta en þá verða menn, sem láta slíkt ekki stöðva sig í að gera það sem hugurinn stefnir til, afar mikilvægir. Þannig varð fyrirtækið oftar en einu sinni fyrst til að kynna ákveðna tækni fyrir Íslendingum og Magnús var óspar á að segja frá bæði í ræðu og riti.¹⁹

2) Radio & raftækjastofan og General Electric-stálvírstækið

Kvikmyndagerð er sú listgrein sem er einna háðust tækjum og tækni. Ekki bara þarf hvort tveggja til að sýna verkin heldur hefur breyting tækja og tækniþróun yfirleitt haft mikil áhrif í sögu kvikmyndagerðarinnar. Breytingin frá svart hvítum myndum yfir í lit og stökkið frá þöglum myndum til talmynda eru öllum kunn en tækjakostur var þunglamalegur og hamlandi.

Það þótti því nokkrum tíðindum sæta þegar hljóðupptökutæki komu á markað sem buðu upp á upptöku utanhúss án tengsla við loftskeytastöð.²⁰ Þetta nýja tæki mátti nota bæði til upptöku og afspilunar. Það var Radio & raftækjastofan sem reið á vaðið og kynnti til leiks þessa nýjung á Íslandi, stálvírinn.²¹ Boðað var til blaðamannafundar í húsakynnum Raftækjastofunnar þann 12. júlí 1946 til að kynna þetta undratæki²² sem helst var lýst sem arftaka lakkplötunnar hvað styrk og endingu varðaði en hefði þó ýmsa kosti til að bera umfram hana, t.d. er lengdin eingöngu bundin við lengd vírsins og ekki óalgengt að stálvírsspólurnar séu um klukkutími í afspilun. Auk þess eru hljómgæðin betri og laus við suð lakkplatnanna. Enn einn kostur er að hægt er að endurnýta stálþráðinn, þ.e. þurrka upptöku út af honum og endurnýta.²³ Tækið, sem var amerísk uppfinning Marvine Camras verkfræðings, var ekki alveg ný²⁴ en þörfin fyrir upptökur í flugi hjá ameríska flughernum renndu stoðum undir þróun stálvírstækni og tækja.²⁵ Magnúsi segist svo frá:

„Í tækniblöðum árið 1945 var frá því sagt að bráðlega kæmi á markað „segulvírshljóðriti“ – seinna oftast kallaður stálþráður – sem gæti orðið almenningseign. General Electric var með þeim fyrstu sem auglýstu – og við pöntuðum strax.

GE-stálvírstækið kom hingað til lands í maí 1946. Fyrsta mikilvæga upptakan var á 100 ára afmæli Menntaskólans í Reykjavík 17. júní það ár, og síðan afhending Reykjavíkurflugvallar 6. júlí, er Ólafur Thors tók við lykli.

Næsta markverða upptakan er svo Heklugosið 1947. Fyrsta dag gossins fengum við „converter“ frá rafgeymum til að gefa 110 volta AC og notuðum það í flugvél og bíl. Við tókum viðtöl við fólk í nágrenni Heklu og við þetta allt saman komst í hámæli gagnsemi stálþráðar við hljóðupptöku.“²⁶ ²⁷

Í íslensku blöðin skrifuðu ýmsir um upplifun sína af kynningu Magnúsar og Sveinbjörns á tækinu og hljóðupptökum sem þeir höfðu útbúið fyrir hana. Þannig skrifaði Víkverji: ,,…fyrir skömmu sá jeg eitt af undratækjum nútímans hjá einkafyrirtæki hér í bænum og jeg furðaði mig á, að Ríkisútvarpið skyldi ekki vera búið að fá sér slíkt tæki og koma því í notkun fyrir langa löngu.“²⁸ Síðan er tækið dásamað fyrir einfaldleika og litla fyrirferð en skili um leið afbragðsgóðum upptökum. Árið 1948 mun Ríkisútvarpið loks hafa fengið slíkt tæki.²⁹

Einnig skrifar Víkverji 1947 um farþega á leið í Heklu, flugvél Loftleiða: ,,Þarna var vísindamaður með Hekluhraunshljóð á stálvír undir annarri hendinni og kvikmyndaræmu í tösku undir hinni. Hann ætlar að sýna starfsbræðrum sínum í nágrannalöndunum hið stórkostlega náttúrufyrirbrigði.“³⁰ Þessi athugasemd er einkar athyglisverð því það má skilja hana sem svo að umræddur vísindamaður hafi fengið hvort tveggja hér á landi, myndfilmuna og stálvírshljóðið. Á þessum tíma voru nokkrir kvikmyndatökumenn starfandi en ekki hafa fundist heimildir fyrir því að nokkur annar en Magnús Jóhannsson hafi getað tekið upp og útvegað manninum hljóð á stálþræði.³¹

Margir héldu að stálvírstæknin myndi ná mikilli útbreiðslu og yrði mikið notuð t.d. af blaðamönnum og í skólum³², einnig væri tækið gott fyrir alls kyns raddæfingar eða fyrir endurútsetningar á útvarpsefni og auglýsingar fyrirtækja.³³ Reyndin var að hún var ekki notuð mjög lengi því önnur betri leit fljótlega dagsins ljós, segulbandið. Ókostur stálvírsins var ekki síst sá að hann hafði tilhneigingu til að slitna og styttist við hverja viðgerð og því hentaði hann ekki vel sem afspilunarrás fyrir hljóðsettar kvikmyndir. Dæmi um slíkt er Síðasti bærinn í dalnum eftir Óskar Gíslason, talmynd með frumsaminni tónlist Jórunnar Viðar. Eftir að vírinn hafði margslitnað vegna fjölda sýninga þessarar vinsælu myndar þá hafði öll hljóðsetning skekkst enda fór það svo að fyrir áeggjan afkomenda Jórunnar, sem var afar ósátt við örlög hljóðsetningarinnar, var myndin endurgerð og hljóðinu komið fyrir á réttum stöðum.³⁴ Síðasti bærinn í dalnum var hljóðsett hjá Raftækjastofunni 1950 og hefur væntanlega verið með síðustu verkum sem unnin voru þar með þeirri tækni.

3) Radio & raftækjastofan – Upptökustjóri Alþingis

Á árunum 1947, 1948 og 1949 fór Magnús til Ameríku og skoðaði alls kyns hljóðupptökubúnað ýmist fyrir sjálfan sig (Radio & raftækjastofuna) eða Alþingi. Í greininni Tækniþróun á Alþingi³⁵ rekur hann að hafa farið á vegum Alþingis til New York að velja heppilegan upptökubúnað, segulbandstæki, til upptöku þingræðna. Áður hafði verið prófað að notast við stálvírstæki sem Útvarpið eignaðist 1948 en það ekki þótt duga sem skyldi.

Þeir Radio & raftækjastofumenn voru þá þegar farnir að leita hófanna við nokkur fyrirtæki í Ameríku sem framleiddu segulbandstæki og afritunartæki fyrir segulbandið og upplýstu Alþingi um þá tækni. Magnús fór þá í janúar 1949 til New York til að kanna og kaupa tæki til prófana á Alþingi áður en lokaákvörðun yrði tekin um frekari tækjakaup. Hann valdi Twintrax longplay-tæki og Shure-hljóðnema. Prófanir gengu vel fyrri hluta árs 1949 og Radio & raftækjastofan var beðin um að setja fram fullnaðartillögur um upptökukerfi og afritunarbúnað ásamt útboðslýsingu. Það var þó ekki fyrr en í mars 1952 að skriður komst á málið því þá hafði verið ákveðið að hefja upptökur í október það sama ár eins og Magnús segir orðrétt í fyrrnefndri grein:

„Samkvæmt beiðni allsherjarnefndar sameinaðs Alþingis haustið 1950 gerði Radíó- og raftækjastofan, Óðinsgötu 2, áætlun um fyrirkomulag vélrænnar upptöku á þingræðum í stað þingskrifara og gerði jafnframt útboðslýsingu er send var til helztu fyrirtækja er framleiddu slík áhöld, bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum. Vorið 1952 var fallizt á tilboð frá Stancil Hoffman Corporation, hljóðritunartæki, afritunartæki, magnara og skiptibúnað. Minnesota Mining & Manufacturing Company segulband og spólur.“³⁶

Gerður var samningur við Radio & raftækjastofuna um uppsetningu kerfisins og um alla upptöku á þingfundum. Haustið 1952 varð Alþingi Íslendinga fyrst þjóðþinga í heiminum til að nota eingöngu vélræna upptöku af þingfundum og leggja um leið niður störf þingskrifara. Allt traust var sett á tæknina. Magnús Jóhannsson starfaði sem upptökustjóri 1952-1989, fyrst í hlutastarfi sem starfsmaður Radio & raftækjastofunnar en síðar í fullu starfi þar til hann fór á eftirlaun.

4) Radio & raftækjastofan – Segulböndin/skólaefnið

Magnús skrifar greinina Segulhljóðritun í Menntamál árið 1955 þar sem hann útskýrir á einfaldan hátt þróun segulbandstækja frá hinum stirðbusalega stálþræði til nútímalegri segulbanda. Hann fer yfir hvað gerist þegar hljóð er tekið upp á segulband og nefnir kosti og galla mismunandi hraða á upptöku. Tækjakostur skuli vera einfaldur og tónhausinn er það sem skiptir höfuðmáli. Nauðsynlegt er að ganga vel um tækin og hreinsa þau með viðurkenndum aðferðum því ryk og aðrar agnir geta haft mikil áhrif á tóngæðin. Tónhausinn hefur tvöfalda virkni, þ.e. getur bæði tekið upp og þurrkað út, þannig að hægt er að taka yfir það sem áður hefur verið hljóðritað á band. Magnús bendir á að nokkra þjálfun þurfi til að stilla tónhausinn vel af og best fari á því að fá fagmenn til þess og annarra viðgerða. Segulhljóðritun breiðist nú ört út og er þegar notuð við kennslu. Einnig er farið að nota tæknina fyrir myndupptökur fyrir sjónvarp og við því að búast að enn komi fleira athyglisvert í ljós með notkunina. Því er tímabært, skrifar Magnús, að vekja áhuga á hagnýtingu þeirra nýjunga.³⁷ Þeir Sveinbjörn tóku nú til við að kynna forsvarsmönnum skólamála möguleikana sem þeir sáu fyrir sér við notkun segulbanda við kennslu og á skömmum tíma varð útbreiðsla slíkra tækja almenn í barna- og unglingadeildum skólanna í Reykjavík og einkum notuð við kennslu erlendra tungumála.³⁸ Á Radio & raftækjastofunni voru leskaflar þeirra byrjendabóka sem notaðar voru til kennslu í ensku og dönsku hljóðritaðir og erlendir framburðarkennarar fengnir til lestursins.³⁹ Tækin voru einnig notuð bæði til upptöku og hlustunar í öðrum greinum og var þó nokkuð framboð á efni til hlustunar. Segulbandstækin þóttu eiga vel heima í skólum og tiltrúin á framtíðarnotkun tækjanna innan skólastarfs var mikil.⁴⁰

Auk þess að útbúa efni til afspilunar seldi Radio & raftækjastofan segulbandstæki eins og þessi auglýsing frá 1952 sýnir:

Radio & raftækjastofan auglýsir: „Fyrsta sendingin af segulbandstækjum er á leiðinni til landsins. Skólar og stofnanir hafa forkaupsrétt um kaup á þessum tækjum. Þeir, sem pantað hafa, tali við oss sem fyrst. Aðrir aðilar, sem hug hafa á að eignast slík tæki, ættu að senda oss skriflega beiðni með upplýsingum um til hverra nota tækið sé ætlað. Brautryðjendastarf vort við segulhljóðritun hér á landi er trygging fyrir því, að vér útvegum aðeins fullkomnustu og heppilegustu tæki, sem völ er á. Sýnishorn fyrir hendi.“⁴¹

Þessi auglýsing og fleiri viðlíka birtust nokkrum sinnum á síðum dagblaðanna á fyrri hluta sjötta áratugarins en árin á eftir fara fleiri aðilar að hasla sér völl á þessu sviði og vísir að samkeppni að myndast.⁴²

5) Radio & raftækjastofan – Hljóðupptökur og hljóðvinnsla

Hljóðsetning kvikmynda hófst mjög snemma í starfsemi Radio & raftækjastofunnar eða árið 1947⁴³. Þetta ár voru fjölmargir að mynda Heklugosið og sjálfur var Magnús á staðnum með stálvírstæki sitt að taka upp. Ekki er til tæmandi listi yfir þá kvikmyndagerðarmenn sem Radio & raftækjastofan hljóðsetti fyrir á þessum tíma því kreditlistar kvikmynda voru ekki eins ítarlegir og þeir eru í dag en vitað er að mikill samgangur var á milli Ósvalds Knudsen og þeirra Magnúsar og Sveinbjörns.⁴⁴ Einnig voru bæði Óskar Gíslason og Loftur Guðmundsson tíðir gestir á Óðinsgötunni. Þó er vitað með vissu um nokkrar þeirra sem Magnús hljóðsetti fyrir aðra en sjálfan sig á fimmta og sjötta áratugnum.

Heklugosið 1947 eftir Ósvald Knudsen.⁴⁵

Við straumana (1948) eftir Kjartan Ó. Bjarnason.⁴⁶

Reykjavík vorra daga, seinni hluti (1948) eftir Óskar Gíslason.⁴⁷

Landsmót skáta Þingvöllum (1949) eftir Óskar Gíslason.⁴⁸

Björgunarafrekið við Látrabjarg (1949) eftir Óskar Gíslason.⁴⁹

Síðasti bærinn í dalnum (1950) eftir Óskar Gíslason.⁵⁰ ⁵¹

Leynimelur 13 (1950) í leikstjórn Gunnars Róberts Hansen og Indriða Waage.⁵²

Í jöklanna skjóli (kvikmyndaþættir 1956 og 57) eftir Vigfús Sigurgeirsson.

Í dagsins önn – Kaupstaðarferð (1974) eftir Vigfús Sigurgeirsson.⁵³

Eins og þessi stutta upptalning sýnir koma þeir Radio & raftækjastofumenn að helstu myndum tímabilsins auk þess sem Magnús gerði sínar eigin myndir.

Eins og fyrr er getið var talsvert af kennsluefni tekið upp fyrir grunnskólana í stúdíói Radio & raftækjastofunnar en þar voru einnig teknar upp hljómplötur alveg frá því um 1950 að þeir Magnús og Sveinbjörn keyptu plötuskurðarvél í bríaríi.⁵⁴ Þangað komu tónlistarmenn eins og Alfreð Clausen, Haukur Mortens og píanóleikararnir Rögnvaldur Sigurjónsson og Jórunn Viðar. Upptökurnar voru síðan afhentar útgefanda á málmplötum sem skornar voru á verkstæðinu.

Hljóðrásir kvikmyndanna, sem á þessum tíma voru allar á filmu, sendi Magnús hins vegar í kvikmyndavinnustofur (e. film laboratory) erlendis þar sem hljóðið var sett á segultónrönd sem fest var á filmuna. Þetta þýddi að hægt var að spila hljóðið af 16 mm filmunni í sýningu en þurfti ekki að spilast af öðru tæki meðfram filmusýningunni eins og verið hafði.

Magnús gaf út fjórblöðung með grein sem hann kallaði Fræðslukvikmyndir og segulhljóðritun og birtist líka í Iðnaðarmálum 1956.⁵⁵ Í greininni fer greinarskrifari yfir þróun hljóðupptöku, notkun hennar og hvernig tekist hefur að koma sérstakri hljóðrönd á sýningarfilmur. Hann tekur fram að fyrir Íslendinga hljóti þessi möguleiki að skipta miklu máli til þess að geta sýnt hérlendis alls kyns fræðsluefni á íslensku. Því miður sé ekki grundvöllur fyrir því að gera þetta hérlendis því tækin sem til þurfi séu svo dýr að fjarstæðukennt væri að hugsa sér að slíkt fyrirtæki gæti borgað sig hér. Öðru máli gegni þegar hægt verði að líma segulbandsræmu á filmuna, þá geti komið til greina að framkvæma hljóðsetninguna hérlendis. Magnús sér fyrir sér að alþjóðlegar kvikmyndir hljóðsettar á íslensku með segultóni verði hægt að sýna á mikinn hluta þeirra kvikmyndasýningarvéla sem þegar séu í notkun í landinu. Undir lok greinar sinnar segir Magnús: „Þegar kvikmyndanotkun fer að aukast af þessum sökum, er ekki úr vegi að vekja máls á því, hvort ekki sé tímabært orðið að stuðla að skipulegri kvikmyndagerð hér innanlands.“

Árin áður og reyndar seinna þetta sama ár (1956) fær Iðnaðarmálastofnun Íslands (IMSÍ) góðan eftirstríðsstyrk „til kaupa á kvikmyndum og myndræmum til fyrirhugaðs tæknikvikmyndasafns og til að standa straum af þýðingum og segulhljóðritun kvikmyndatexta á íslenzku“.⁵⁶ Í nokkur ár hafði hin nýstofnaða stofnun (stofnuð 1953) notið styrkja til kaupa á sýningarvélum, skuggamyndavélum og segulbandstæki og í auglýsingu frá IMSÍ 1957 eru taldar upp þær myndir sem eru tilbúnar ýmist með íslensku eða erlendu tali og þess getið að fleiri myndir séu væntanlegar.⁵⁷ 1962 hefur myndasafnið stækkað og er orðið nálægt hundrað myndum og IMSÍ hvetur forstöðumenn íslenskra fræðslumála og menntastofnana til að nýta sér kvikmyndina því hún sé eitthvert áhrifamesta kennslutæki sem völ er á og margar þessara mynda hafa verið útbúnar með íslensku tali með hinni svokölluðu segulhljóðritunaraðferð.⁵⁸ Ekki verður sagt hér að Radio & raftækjastofan hafi unnið við allar þessar myndir en greinilegt er að smám saman er vinna við kvikmyndagerð að verða fyrirferðarmeiri í Reykjavík.

6) Radio & raftækjastofan – Varðveisla kvikmynda

Magnús hafði einstaka sýn á menningarlegt mikilvægi varðveislu kvikmyndaefnis og var langt á undan sinni samtíð hér á landi hvað það varðaði. Þess má geta að umræða um íslenskt kvikmyndasafn var ekki orðin að hugmynd þegar þetta var en Kvikmyndasafn Íslands var stofnað árið 1978, sama ár og Kvikmyndasjóður eða núverandi Kvikmyndamiðstöð Íslands.

Stofnanir eins og Fræðslumyndasafn ríkisins, utanríkisráðuneytið fyrir hönd sendiráða Íslands erlendis og Ferðaskrifstofa ríkisins höfðu það hlutverk að dreifa eða lána út kvikmyndir en voru ekki varðveislustofnanir.

Magnús gerði sér grein fyrir að í því myndefni, sem tekið hafði verið upp á Íslandi fyrir og um miðja síðustu öld, leyndust verðmætar menningarlegar heimildir um tíma sem var við það að víkja fyrir nýjum siðum og nýrri verk- og tækniþekkingu. Árið 1951 keypti hann í félagi við Sveinbjörn Egilsson⁵⁹ og Magnús Jósefsson⁶⁰ myndefni af Lofti Guðmundssyni ljósmyndara, kvikmyndaefni hans frá árunum 1921-1938 og fleira úr hans fórum. Þetta voru myndirnar Hnattflug (1924), Ísland í lifandi myndum (1925), Alþingishátíðin 1930 (1930), Íslenzkur iðnaður (1931), Sjávarafli, Hitaveita Reykjavíkur og fleira en líka af eintak af myndinni Konungskoman 1921 eftir þá Magnús Ólafsson og Bíó-Petersen⁶¹ og fleira efni hins síðarnefnda.

Loftur átti oft erindi í Radio & raftækjastofuna sem bauð eins áður er nefnt upp á ýmiss konar hljóðupptökur og hljóðvinnslu fyrir kvikmyndagerðarmenn. Leiða má að því líkur að þá hafi varðveislumálin borið á góma í spjalli þeirra félaga. Einnig voru sterk vinatengsl á milli Fríðu Guðmundsdóttur, systur Lofts, og Vennýjar (Rannveigar Helgadóttur), eiginkonu Sveinbjörns Egilssonar⁶², svo að þetta fólk vissi vel hvað af öðru. Á þessum tíma var Loftur að vinna að síðari leiknu talmynd sinni, Niðursetningnum (1951), og hafði lagst í endurnýjun tækja og uppsetningu kvikmyndavers í Hækingsdal í Kjós þar sem kvikmyndatökur skyldu fara fram.⁶³ Hann veðsetti allar eigur sínar til fjármögnunar verkefnisins og hefur því væntanlega hugnast það að koma gömlu myndefni sínu í verð.⁶⁴ Loftur lést ári síðar.

Magnús lagði sig fram um að finna fé til endurnýjunar og framtíðarvarðveislu þessa gamla kvikmyndaefnis og árið 1968, þegar hann var orðinn eini eigandinn að því,⁶⁵ gerði hann samning við Ríkisútvarpið – sjónvarp um 16 mm filmuafritun af elsta efni Lofts og geymslu á filmunum í húsnæði Sjónvarpsins.⁶⁶ Kannski hefði verið heppilegra að afritunin hefði orðið yfir á 35 mm filmu myndgæðanna vegna en það hefði verið töluvert dýrara og Magnús hefur ekki treyst sér til þess. Auk þess sérhæfði Radio & raftækjaþjónustan sig í þjónustu við 16 mm filmur og sýningarvélar. Samkomulagið við Ríkisútvarpið gerði ráð fyrir að hann gæti unnið sýningar og sjónvarpsþætti upp úr efninu sem hann og gerði með þáttunum Það er svo margt sem sýndir voru í Sjónvarpinu á árunum kringum 1970. Það var um þetta leyti sem þeir Sveinbjörn hófu að skipta upp fyrirtæki sínu og eignarrétturinn á gamla kvikmyndaefninu,⁶⁷ sem og allt annað sem tengdist kvikmyndagerð, kom í hlut Magnúsar.⁶⁸

Það verður að segja Magnúsi til hróss að hann þreyttist ekki á að vekja athygli á gildi þessa gamla kvikmyndaefnis eins og frétt í Morgunblaðinu í júlí 1976 ber vitni um.⁶⁹ Um leið og hann rekur fyrir fréttamanni hvernig honum hafi tekist með hjálp kunningja síns, Bjarna Guðmundssonar, blaðafulltrúa utanríkisráðuneytisins, að verða sér úti um eintak af myndinni Konungskoman 1921, um heimsókn Kristjáns konungs X til Íslands, vekur hann athygli á því að Loftur Guðmundsson ljósmyndari hafi líka tekið upp kvikmynd af konungsheimsókninni en það efni sé glatað. Magnús biðlar til lesenda blaðsins að hafa samband við sig ef þeir annaðhvort vita eitthvað um örlög myndarinnar eða hafi í fórum sínum gamlar filmur.⁷⁰ Þarna gengur Magnús fram fyrir skjöldu í viðleitni til virkrar kvikmyndasöfnunar á Íslandi fyrstur Íslendinga og er ljóst að samtímamenn hans litu á hann sem frumkvöðul á þessu sviði.⁷¹ Magnús reyndi nokkuð til að selja kvikmyndaefni sitt, jafnt eigið efni sem efni annarra sem hann hafði eignast, t.d. ýmsum bæjarfélögum, RÚV tímabundið, Alþingi, Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni og Smjörlíki hf.,⁷² en að endingu fór það svo að kvikmyndunum var komið í vörslu Kvikmyndasafns Íslands að honum látnum.

Listi yfir það myndefni sem Magnús bjargaði frá glötun:

Saga Borgarættarinnar (1920 – fyrsta leikna myndin sem tekin var á Íslandi.
Myndir Lofts Guðmundssonar frá árunum 1921-1938 – elstu kvikmyndir Íslendings sem sýna land og þjóð, staðhætti og atvinnuvegi.
Konungskoman 1921 (P. Petersen) og annað kvikmyndaefni frá honum – upphaf kvikmyndagerðar á Íslandi.
Konungskoman 1921 (Pétur Brynjólfsson) – með elstu kvikmyndum teknum á Íslandi.
Myndir Óla í Bíó – með elstu kvikmyndum teknum á Íslandi.
Myndir Kapteins Dam; Billeder fra Island (1939) – Merkilegasta kvikmynd sem Danir gerðu um Ísland.

7) Radio & raftækjastofan – Kvikmyndagerðin verður Falcon Films

Magnús gerði nokkrar heimildamyndir sem fæstar eru mjög langar eða á bilinu 5-25 mínútur að lengd og svo kvikmyndaþætti sem hann kallaði svo en það eru styttri myndir mismikið unnar en þó með kreditupplýsingum og kynningarmerki (e. logo) í upphafi og endi hverrar myndar. Þær myndir, sem hann var ánægðastur með og ræddi um í blaðagreinum og sjónvarpsviðtali, voru myndirnar Laxaklak, Highlands of Iceland, Reykjavík 1957, Fuglarnir okkar, The Glacier Adventure⁷³ og Arnarstapar.⁷⁴

Laxaklak í Elliðaánum (1950) er 19 mínútna löng hljóðsett kvikmynd í lit.⁷⁵

Á upphafsskilti myndarinnar segir: Radio- & Raftækjastofan sýnir einn af fleiri þáttum sem gefnir eru út undir merkjum Iceland Falcon Films.⁷⁶ Myndina gerðu: Magnús Jóhannsson, Kristján Sólmundsson, Sveinbjörn Egilsson.

Kvikmyndin sýnir laxaklak á Laxalóni: sýnt er hvernig farið var að því að veiða laxinn í klakstöðinni við Elliðaár, kreista úr honum hrogn og svil, blanda þeim saman, klekja út hrognunum og loks koma seiðunum á legg. Fylgst er með hrognatöku og klaki laxaseiða sem síðan eru alin þar til þau eru nógu þroskuð til að verða flutt til nýrra heimkynna víðs vegar um land og jafnvel til fjarlægari staða.

Magnús ræðst ekki á garðinn þar sem hann er lægstur við gerð þessarar myndar sem lætur lítið yfir sér en er upplýsandi um þessa iðju, laxaklak. Eftirtekt vekur einkum tvennt, annars vegar notkun eins konar vængs sem strýkur yfir myndflötinn í stað þess að klippt sé til að skilja myndskeiðin að. Hitt eru nærmyndir lifandi hrogna og seiða sem sýna lífið í sinni smæstu mynd og honum tekst að mynda þrátt fyrir afar takmarkaðan tækjakost.

Í gagnagrunni Kvikmyndasafns Íslands sést að þrjár myndir um laxaklak og veiðiskap voru gerðar á Íslandi árið 1950. Þetta eru myndir eftir Ósvald Knudsen um veiðiskap og veiðivötn, mynd um sama efni sem Kjartan Ó. Bjarnason gerði og fyrrnefnd mynd, Laxaklak, um klakið í Elliðaánum eftir Magnús Jóhannsson. Sú mynd var í útleigu frá Fræðslumyndasafninu um langt skeið til skóla og annarra.⁷⁷

Sjálfur sagði Magnús í sjónvarpsviðtali um þessa mynd að eftir á að hyggja væri merkilegt að honum hefði tekist að mynda hrognin og seiðin með þeirri tækni sem hann hafði aðgang að. Eftir nokkra prófun á myndavélinni, sem hann hafði þá nýlega eignast, hafi hann komið henni fyrir í um tommufjarlægð frá hrognunum sem voru að klekjast út. Lýsti svo með sterkum ljósum og reiknaði út ljósopið en vegna hitans frá ljósunum hafði hann aðeins nokkrar mínútur til að fanga myndefnið áður en seiðin voru í rauninni steikt.⁷⁸

Highlands of Iceland (1951) eða Hálendi Íslands er lagleg lítil landkynningarmynd þar sem falleg kvikmyndataka umvefur skemmtilega samsettan texta. Mynd og hljóð ná að flétta saman allt það sem þykir áhugavert enn þann dag í dag fyrir erlenda gesti sem heimsækja landið, nefnilega fjölbreytta náttúru og náttúrufyrirbæri svo sem víðerni, fjöll, jökla, ár og fossa, hitasvæði, bæði hveri og eldgos, auk villtra fugla og laxa. Hún er 13 mínútna löng, í lit, á ensku og hljóðsett með dramatískum hætti í anda amerískra spennumynda þess tíma. Myndin er unnin upp úr myndefni Magnúsar teknu víðs vegar um landið nema grunur leikur á að myndskeið af glóandi hrauni sé fengið frá Ósvaldi Knudsen.⁷⁹ Meira en 50 filmueintök voru í umferð hjá utanríkisráðuneytinu og fleiri aðilum⁸⁰ svo hún hefur farið víða. Eftir því sem næst verður komist er þetta fyrsta íslenska kvikmyndin sem fór á frönsku kvikmyndahátíðina í Cannes. Það var árið 1954 og keppti hún í flokki stuttmynda, Short films, ásamt 55 öðrum myndum hvaðanæva úr heiminum.⁸¹

Myndin var ekki til á íslensku fyrr en hún var undirbúin fyrir sjónvarpsþáttinn Það er svo margt sem Magnús var með hjá Ríkissjónvarpinu á áttunda áratugnum. Þar kemur fram að hann er sér þess meðvitandi að myndin hafi vakið athygli erlendis og hún hefst á eftirfarandi orðum:

„Hálendi Íslands er landkynningarkvikmynd gerð til þess að vekja athygli útlendinga á hinum sterku andstæðum íslenskrar náttúru og benda á Ísland sem markverðan áfangastað ferðamanna utan úr heimi. Hér er myndin sýnd í fyrsta sinn með íslenskum texta en verður að sjálfsögðu með nokkuð öðru svipmóti en vert væri fyrir innlenda notkun. Myndin hefur vakið athygli erlendis, þess vegna er hún sýnd hér.“

Hitt er ekki ljóst hvort hann vissi um veru myndarinnar í Cannes 1954, eða hvort hann vissi af því en ekki þótt Cannes neitt merkilegri en hver annar sýningarstaður enda hátíðin ennþá ung (stofnuð 1946) og hróður hennar kannski ekki orðinn eins mikill og síðar varð.

Texti Magnúsar á íslensku, sem hann notar í Það er svo margt: Hálendi Íslands og Arnarstapi, fylgir enska textanum að mestu en þó er sleppt augljósum skýringum gerðum fyrir þá sem ekki þekkja til á Íslandi en þess í stað bætt við sterkum náttúrulýsingum og nákvæmari staðsetningum en er að finna í enska þulartextanum.

Myndin var svar Magnúsar við skorti á landkynningarmyndum þessa tímabils en honum fannst Íslendingum renna blóðið til skyldunnar við gerð slíkra mynda fremur en að láta útlendingum það eftir.⁸²

Arnarstapar (1964) er um 14 mínútna heimildamynd í lit með tali og tónum. Myndin var frumsýnd í Sjálfstæðishúsinu á kvöldvöku hjá Ferðafélagi Íslands.⁸³ Hún lýsir lifnaðarháttum arnarhjóna við Kaldalón í Ísafjarðardjúpi. Í henni eru einstakar myndir af ungauppeldi í hreiðri.⁸⁴

Þulartexti myndarinnar er í senn óður til arnarins en um leið fræðandi fyrir almenning. Höfundur hefur áhyggjur af fækkun fuglsins sem eitt sinn var kallaður konungur íslenskra fugla en auðna má ráða hve sá konungdómur varir lengi. Almennt er fjallað um örninn, trygglyndi hans og langlífi og hvernig foreldrarnir hjálpast að við að koma unga á legg. Magnús bendir á þá þróun að náttúran þyki nú sjálfsögð til handa manninum, örninn hafi átt sitt tilkall til náttúrunnar áður en bændur fóru að nýta sér t.d. æðarvarp. Minnkandi stofnstærð arnarins er mikið áhyggjuefni en þá voru eingöngu 6-8 pör á Vestfjörðum og 2-3 við Breiðafjörð.⁸⁵

Kvikmyndaþættirnir og kvikmyndabútar sem eftir hann liggja eru af ýmsu tagi og hafa margir hverjir mikið heimildagildi og eru heimild um löngu liðna tíð, viðburði og verklag sem sjást ekki lengur. Má þar sem dæmi nefna Fjárflutningar 1950, svart-hvíta mynd sem sýnir Douglas DC-3 TF ISA flugvél Flugfélags Íslands við flutning sauðfjár úr Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu yfir í Borgarfjörð. Annað dæmi er myndin Hvalskurður frá 1958.

Það verður ljóst af yfirlegu yfir myndum Magnúsar að þær hafa oftast verið sýndar annars staðar en í kvikmyndahúsum eins og títt var um heimildamyndir.⁸⁶ Af þeim sumum eru til margar útgáfur sem ekki eru endilega hljóðsettar og auðvelt að sjá fyrir sér að með slíkum klippum eða útgáfum hafi Magnús talað sjálfur á staðnum eða spilað af stálvírstækinu um leið og myndin rúllaði á tjaldinu eða veggnum sem henni hefur verið varpað á. Tilefni sýningarinnar hefur þá kallað á eitthvað ákveðið og viðkomandi samklipp verið svar við því.

Í upphafi voru myndirnar merktar Radio & raftækjastofunni en fljótlega líka eða eingöngu Icelandic Falcon Films. Á upphafsskilti myndarinnar Vetrarferð (1952) segir: Radio & raftækjastofan sýnir einn af fleiri þáttum sem gefnir eru út undir merkinu – svo kemur lógó Iceland Falcon Films með erninum sem snýst á eigin ási, en t.d. í myndinni Highlands of Iceland er eingöngu Falcon Films lógóið. Ekki liggur ljóst fyrir hvort Falcon Films var alla tíð séreign Magnúsar en þó eru vísbendingar um að um deild innan fyrirtækisins hafi verið að ræða, alltént til að byrja með. Hitt er þó ljóst að Magnús bar hitann og þungann af kvikmyndagerðinni og kristallaðist það í því hvernig þeir Sveinbjörn skildu að skiptum er þeir skiptu upp fyrirtæki sínu fullorðnir menn; Sveinbjörn tók verkstæðið og það sem því fylgdi en Magnús allt er viðkom kvikmyndum og hljóðsetningu.⁸⁷

Kvikmyndagerð Magnúsar spannar að mestu árin 1950-1967 fyrir utan sjónvarpsþáttaröðina Það er svo margt á áttunda áratugnum þar sem hann endurnýtti allt sitt myndefni og að auki myndefni sem hann hafði bjargað frá glötun og ýmsar upptökur sínar frá t.d. Grænlandsjökli. Þetta var einyrkjastarf og Magnús hannaði, föndraði eða filmaði öll logó, upphafs- og loka titla mynda sinna sjálfur.⁸⁸ Í sjónvarpsþáttaröðinni Það er svo margt fékk hann meira að segja konu sína til liðs við sig en hún leikur upphafsstef þáttanna á flygilinn heima í stofu. Nánari útlistun á kvikmyndum Magnúsar má lesa hér.

8. Félag kvikmyndagerðarmanna

Magnús var gagnrýninn á að útlendingar væru fengnir til að gera kynningarmyndir um Ísland og var talsmaður þess að fela bæri Íslendingum þau störf. Leiða má líkur að því að sú mynda hans sem fór víðast, Hálendi Íslands / The Highlands of Iceland (1953), hafi verið gerð sem viðbragð við þessu, t.d. við myndinni Northern Story, kynningarmynd sem breska kvikmyndafélagið Ryant Pictures myndaði hérlendis sumarið 1950.⁸⁹ Í viðtali í Tímanum 1967 lítur hann yfir farinn veg og rifjar upp að sér hafi fundist að þeir sem hafi haft umsjón með íslenskum ferðamálum hafi í þessu samhengi hampað útlendingum en ekki haft áhuga á samstarfi við Íslendinga. Hann hafi til dæmis leitað til Ferðaskrifstofu ríkisins um stuðning fyrir mynd sína Hálendi Íslands en mætt tómlæti svo þeir Sveinbjörn gáfu hana bara út sjálfir. Myndin hafi svo verið keypt í tugum eintaka af utanríkisráðuneytinu.⁹⁰

Magnús hafði kallað eftir því opinberlega allt aftur til ársins 1956 í lokaorðum greinar sinnar Fræðslukvikmyndir og segulhljóðritun að stuðla þyrfti að skipulegri kvikmyndagerð í landinu⁹¹ en þegar ljóst varð að Sjónvarpið myndi hefja útsendingar seinni hluta árs 1966 höfðu hann og nokkrir aðrir sjálfstætt starfandi kvikmyndagerðarmenn áhyggjur af stöðu sinni gagnvart þeirri stofnun. Sem atvinnugrein var kvikmyndagerð ekki burðug og í viðleitni til þess að bæta stöðu sína á markaði stofnuðu nokkrir kvikmyndagerðarmenn Hagsmunasamtök kvikmyndagerðarmanna þann 25.5. 1966, síðar FK (Félag kvikmyndagerðarmanna). Markmið félagsins var að koma fram sem samningsaðili félagsmanna og verndari höfundarréttar þeirra. Aðaldrifkrafturinn yrði nýttur í samningsgerð við Sjónvarpið og að hvetja íslensk fyrirtæki og ríkisstofnanir til þess að leita til íslenskra kvikmyndagerðarmanna við gerð kvikmynda er varða Ísland. Fyrstu stjórn félagsins skipuðu: Magnús Jóhannsson útvarpsvirkjameistari, formaður, Óskar Gíslason kvikmyndatökumaður, gjaldkeri, Ásgeir Long vélstjóri, ritari. Varamenn voru þeir Ósvaldur Knudsen málarameistari og Vigfús Sigurgeirsson ljósmyndari.⁹² Nokkrum áratugum síðar heiðraði félagið fyrsta formann sinn og á heiðursskjalinu stendur:

Félag kvikmyndagerðarmanna gjörir fyrsta formann félagsins Magnús Jóhannsson að heiðursfélaga fyrir brautryðjendastörf í þágu kvikmynda á Íslandi.⁹³

Magnúsar Jóhannssonar útvarpsvirkjameistara verður minnst fyrir sitt merka framlag til kvikmyndagerðar á Íslandi, einkum sinn óstöðvandi tækniáhuga og hugvitssemi við útvegun hvers kyns kvikmyndagerðartækja á tímum hafta, fyrir eftirvinnslu kvikmynda frá upphafsárum kvikmyndagerðar á Íslandi, ákafa í miðlun vitneskju sinnar og fyrir fallegar náttúrukvikmyndir sinnar tíðar. Síðast en ekki síst eigum við honum að þakka þá framsýni að hlutast til um varðveislu elsta íslenska kvikmyndaefnisins og varðveita þannig uppruna kvikmyndagerðar á Íslandi.

Heimildir

[1] Fólkið í landinu; Magnús Jóhannsson, sjónvarpsþáttur á Rúv 20.7. 1991.
[2] Morgunblaðið – 299. tölublað (31.12. 1995) bls. 34-35.
[3] Kvikmyndasafn Íslands, Gpl 24-3, 1 (meistarabréf).
[4] Kvikmyndasafn Íslands, Gym 03-3, 19 (afrit af bréfi póst- og símamálastjóra 28. mars 1944. Þarna er einnig að finna upplýsingar um hvernig hópur útvarpsvirkja stofnar félag og reynir að fá útvarpsvirkjun viðurkennda sem iðngrein. Sjónvarpsstjóri setti sig upp á móti þessu þótt ráðuneytið hafi gefið samþykki fyrir sitt leyti. Þetta er væntanlega upphafið að ósætti sem varð á milli téðra útvarpsvirkja sem vildu hafa einkaleyfi á starfanum og stofnun fyrirtækja og póst- og símamálastjóra sem ekki vildi heldur viðurkenna þennan hóp.
[5] Tengsl þeirra Magnúsar og Sveinbjörns við Ríkisútvarpið annars vegar sem starfsmenn stofnunarinnar og hins vegar við Viðtækjaverslunina, Viðgerðarstofuna og Viðgerðarsmiðjuna í gegnum Jón Egilsson, bróður Sveinbjörns, og bróðurson, Svein Jónsson útvarpsvirkjameistara, gerði það að verkum að þeir áttuðu sig vel á möguleikum sem voru að skapast fyrir rekstur á raftækjastofu í Reykjavík og gerði þeim tiltölulega auðvelt með að meta þörfina fyrir hvort heldur var viðgerðir eða „samsetningu“ viðtækja.
[6] https://ferlir.is/islensku-utvorpin-sigurdur-hardarson/
[7] Þorsteinn J. Óskarsson, Rafeindatækni í 150 ár, og þættir úr sögu rafeindavirkja, bls. 121.
[8] https://www.althingi.is/altext/87/r_txt/0558.txt
[9] https://ferlir.is/islensku-utvorpin-sigurdur-hardarson/
[10] Iðnaðarmál, 5. tölublað (01.05. 1956) bls. 80-81.
[11] Heilsuvernd, 3. hefti (15.111957) bls. VII.
[12] Á árinu 1955 auglýsir Radio & raftækjastofan að nær fimmtíu fyrirtæki hafi falið þeim að útbúa og setja upp magnara og sérsniðin talkerfi (Heilsuvernd, 4. hefti (01.12. 1955) bls. XV) en aðeins tveimur árum síðar er í sams konar auglýsingu talað um hundrað fyrirtæki sem hafi nýtt sér þessa þjónustu (Heilsuvernd – 3. hefti (15.11. 1957) bls. VII).
[13] Magnús eignaðist fyrstu kvikmyndatökuvélina sína 1950 og gerir nokkrar myndir strax á því ári, sjá greinina Kvikmyndir – Magnús Jóhannsson.
[14] Morgunblaðið – 299. tölublað (31.12. 1995) bls. 34-35.
[15] Svona kerfi voru sett upp t.d. í Héðni stálsmiðju, Mjólkurbúinu á Selfossi (1955) og hjá Náttúrulækningafélaginu í Hveragerði (1955). Viðtal við Úlfar Sveinbjörnsson, 3.8. 2022.
[16] Á Radio & raftækjastofunni voru ekki aðrir starfsmenn en útvarpsvirkjanemar, aðallega þeir Gunnar Sörensen og Þorgeir Baldur Skaftfell. Annar starfaði eitthvað við kvikmyndagerð en hinn vann eitthvað áfram á Radio & raftækjastofunni. Þeir gengu í öll störf. Úlfar Sveinbjörnsson, 3.8. 2022.
[17] Úlfar, sonur Sveinbjörns, heldur því fram að þeir félagarnir hafi oft keypt tæki, t.d. græju til að skrifa LP-hljómplötur, af forvitninni einni saman og síðan fundið þeim not í starfseminni síðar.
[18] Þorsteinn J. Óskarssom, Rafeindatækni í 150 ár, og þættir úr sögu rafeindavirkja, bls. 73.
[19] Til dæmis greinarnar Segulhljóðritun og Fræðslukvikmyndir og segulhljóðritun og Tækniþróun á Alþingi.
[20] Loftskeytastöð er fjarskiptatækjabúnaður sem er notaður til samskipta með útvarpsbylgjum. Oftast er átt við útbúnað til að senda og taka við loftskeytum, loftnet og ýmsan viðbótarbúnað sem þarf til að fjarskiptabúnaðurinn virki. Loftskeytastöðvar eru mikilvægt samskiptatæki víða um heim.
[21] Í stuttu máli virkar stálvírsupptökutækið þannig að örmjóum stálvír er rennt milli skauta segulsins. Hljóðbylgjur sem myndast í hljóðnemanum valda samsvarandi bylgjubreytingum á rafstraumnum í seglinum. Vírinn sem rennur stöðugt milli skauta segulsins verður mismunandi mikið segulmagnaður eftir styrkleika straumsins á hverju augnabliki. Segulmagnið sem myndast á þennan hátt í stálvírnum er í fullu samræmi við hljóðið sem fór inn í hljóðnemann. Þegar rafsegullinn er svo tengdur við hátalara og vírinn látinn renna aftur milli skauta hans (rafsegulsins) skapar segulmagn vírsins straumbreytingu sem framleiðir hljóðið á ný. (03.08. 1946), bls. 2.
[22] Lögberg – 43. tölublað (31.10. 1946), bls. 2.
[23]Morgunblaðið – 172. tölublað (03.08. 1946), bls. 2.
[24] Þessi hugmynd var orðin nærri hálfrar aldar gömul – Valdemar Poulsen, danskur uppfinningamaður, gekk frá henni 1898. Morgunblaðið – 195. tölublað (04.09. 1945), bls. 7.
[25] Sama.
[26] Ármann starfsmannablað – 2. tölublað (02.06. 1992), bls. 7-14, Tækniþróun á Alþingi eftir Magnús Jóhannsson.
[27] Gaman er að geta þess að tvær þriggja elstu stálvírsupptakanna komu í ljós árið 2023 þegar leitað var að þeim í tengslum við þessa stúdíu og eru þær nú varðveittar á Kvikmyndasafni Íslands.
[28] Morgunblaðið – 168. tölublað (30.07. 1946), bls. 6.
[29] Magnúsi mun hafa sárnað mjög þegar hann var í útvarpserindi á áttunda áratugnum vændur um uppspuna þegar hann eignaði sér að hafa komið með stálvírstæknina til Íslands. Við þessa samantekt hefur hið rétta komið í ljós.
[30] Morgunblaðið – 231. tölublað (11.10. 1947), bls. 6.
[31] Í sjónvarpsþættinum Fólkið í landinu 20.7. 1991 er haft eftir Magnúsi að hljóðin í Heklugosinu 1947 hafi verið notuð í gosmyndir Ósvalds Knudsen og fleiri.
[32] Fálkinn – 32. tölublað (09.08. 1946), bls. 14.
[33] Útvarpstíðindi – 14. tölublað (19.08 .1946), bls. 328.
[34] Kvikmyndasafn Íslands endurgerði myndina árið 2018.
[35]Ármann starfsmannablað – 2. tölublað (02.06. 1992), bls. 7-14, Tækniþróun á Alþingi eftir Magnús Jóhannsson.
[36] Ármann starfsmannablað – 2. tölublað (02.06. 1992), bls. 7-14, Tækniþróun á Alþingi eftir Magnús Jóhannsson.
[37] Menntamál – 2. tölublað (01.06. 1955), bls. 114-119, Segulhljóðritun eftir Magnús Jóhannsson.
[38] Áður höfðu einhverjir skólar notast við stálþráðartæki, einkum við leiðréttingu á flámæli barna, en notkun segulbandstækja í skólum má rekja allt aftur til marsmánaðar 1953, Menntamál – 2. tölublað (01.06. 1955) bls. 112-113, Segulbönd í skólum Reykjavíkur eftir Ragnar Georgsson.
[39] Úlfar Sveinbjörnsson segir frá því að hann muni eftir því alla tíð að hjá Radio & raftækjastofunni hafi farið fram upptökur á kennsluefni fyrir skólana. Hann nefnir sérstaklega Elsu Hansen að lesa upp dönsku og Jórunni Viðar að spila á píanó fyrir leikfimikennslu.
[40] Menntamál – 2. tölublað (01.06. 1955) bls. 112-113, Segulbönd í skólum Reykjavíkur eftir Ragnar Georgsson.
[41] Morgunblaðið – 243. tölublað (25.10. 1953), bls. 15.
[42] Menntamál – 2. tölublað (01.06. 1955), bls. 185, Georg Ámundason; Viðtækjaverslun og vinnustofa.
[43] Magnús segir sjálfur í bréfi til Kvikmyndasafns Íslands árið 1984: Ég hóf tónsetningu við kvikmyndagerð 1947 og vann að mörgum þeirra tíma verkum en kvikmyndatöku hóf ég 1950. KVSÍ, Gki 18-15, 11.
[44] Það er áhugavert að bera saman hljóðheim fyrstu mynda þeirra Magnúsar og Ósvalds, þ.e. Heklumyndina (1947-48) eftir Ósvald og The Highlands of Iceland (1951) eftir Magnús, en í báðum myndum er notuð sams konar amerísk kvikmyndatónlist eins og gefin var út á plötum og notuð hjá hljóðstúdíóum. Magnús hafði farið nokkrum sinnum til Ameríku á árunum fyrir 1950 meðal annars til að kaupa inn fyrir Radio & raftækjastofuna.
[45] Heklugosið 1947, kvikmynd eftir Ósvald Knudsen. Radio & raftækjasalan vann hljóðið fyrir þessa mynd, bæði upptökur þulartexta sem og upptökur á goshljóðum Tíminn – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446 sem reyndar voru líka notuð við myndir nokkurra annarra kvikmyndatökumanna sem mynduðu Heklugosið, Fólkið í landinu; Magnús Jóhannsson, sjónvarpsþáttur á RÚV 20.7. 1991.
[46] Við straumana (1948), klukkutíma kvikmynd eftir Kjartan Ó. Bjarnason. Sveinbjörn Egilsson og Magnús Jóhannsson hafa séð um upptöku tals og tóns í kvikmyndinni. Tíminn – 43. tölublað (25.02. 1949), bls. 8.
[47] Reykjavík vorra daga, seinni hluti (1948) eftir Óskar Gíslason. Í blöðum kemur fram að Radio & raftækjastofan hefur annast hljóðupptökur. Morgunblaðið – 229. tölublað (29.9. 1948), bls. 16.
[48]Landsmót skáta Þingvöllum, (1949) eftir Óskar Gíslason. Þulur og höfundur texta er Helgi S. Jónsson og Radio & raftækjastofan hefur fellt textann við myndina sem verður einungis sýnd nokkrum sinnum því hún er á leið utan þar sem taka á af henni kópíu. Alþýðublaðið – 55. tölublað (09.03. 1949), bls. 8.
[49] Björgunarafrekið við Látrabjarg (1949) eftir Óskar Gíslason. Þórður Jónsson, formaður björgunarsveitarinnar Bræðrabandsins, er höfundur textans og þulur en Radio & raftækjastofan annaðist hljóðupptökuna. Þjóðviljinn – 80. tölublað (9.4. 1949), bls. 6.
[50] Síðasti bærinn í dalnum (1950) eftir Óskar Gíslason. Hljóðritun hafa þeir Magnús Jóhannsson og Sveinbjörn Egilsson annast, Alþýðublaðið – 56. tölublað (10.03. 1950), bls. 8. Í ritdómi um myndina segir; „Síðasti bærinn í dalnum er því dæmi um það, hvað hægt er langt að ná með ónógum tækjum og illum aðstæðum, sé smekkvísi, heilbrigð dómgreind og auga listamannsins fyrir hendi. Þarna er leyst af hendi mikil þraut með góðum og oftlega ágætum árangri. Það er að segja þrautin sú að fella samtöl, hljóð og hljóðfæraslátt saman við ganginn í kvikmyndinni eftir á. Má óhætt staðhæfa, að menn þeir Magnús Jóhannsson og Sveinbjörn Egilsson, sem þetta framkvæmdu, hafi leyst hlutverk sín af hendi með miklum sóma og hafi til að bera snjalla tæknikunnáttu.“ Alþýðublaðið – 59. tölublað (12.3. 1950), bls. 3. Í þættinum Fólkið í landinu, sjónvarpsþætti á RÚV 20.7. 1991, segir Magnús frá því að fádæma dýrt hafi verið að láta setja hljóðið á filmuna svo að hljóðupptökur hafi verið unnar á segulbönd. Leikararnir töluðu inn á eftir á (e. dub) en tónlist Jórunnar Viðar hafi verið tekin upp í Útvarpinu og þeir fengið hana á plötu. Öllu hljóðinu var svo komið á segulbandið og gerð afritun á stálvír sem Óskar hafði til afspilunar á sýningum um allt land. Önnur tækni var ekki tiltæk.
[51] Í endurliti til þessa tíma segist Magnús þá hafa litið á sig fyrst og fremst sem tæknimann sem innti af hendi ákveðið viðfangsefni og hefði því ekki átt tilkall til hljóðefnisins. Hann hafi því afhent leikstjóranum Óskari allar hljóðupptökur á hljómplötum sem sennilega eyðilögðust þegar kvikmyndaver hans brann. Svo þegar upp var staðið var hljóðið á stálvírnum það eina sem varðveittist. Fólkið í landinu; sjónvarpsþættir á RÚV 20.7. 1991.
[52] Alþýðublaðið – 56. tölublað (10.03. 1950), bls. 8, Kvikmyndafélagið Saga og Tjarnarbíó eru nú að kvikmynda skopleikinn Leynimel 13 (1950) í leikstjórn Gunnars Róberts Hansen og Indriða Waage. Hljómupptöku annast Sveinbjörn Egilsson og Magnús Jóhannsson.
[53] Í gagnagrunni Kvikmyndasafnsins segir um Í dagsins önn: Eintök í umbúðum frá Colour Film Services merktum Radio & raftækjastofunni. Ein myndanna er greinilega sú sama og varðveist hefur í safni Magnúsar Jóhannssonar sem mjög heillegt eintak. Draga má þá ályktun að myndaflokkurinn hafi verið talsettur hjá Radio & raftækjastofunni.
[54] Úlfar Sveinbjörnsson, sonur Sveinbjörns, segir föður sinn og Magnús hafa verið algerlega tækjasjúka og sá áhugi batt þá saman alla tíð því önnur áhugamál þeirra voru ólík. Úlfar heldur jafnvel að plötuskurðarvélin sem var stór og mikil hafi verið pöntuð upphaflega vegna þess að Sveinbirni hafi fundist skemmtileg tilhugsun að varðveita á plötu söng úr afmælum barna sinna og þeir Magnús svo búið sér til bissness með henni. Hann heldur áfram og segir að Sveinbjörn og Magnús hafi verið mjög nýjungagjarnir og að heima hjá honum hafi örugglega verið fyrsta uppþvottavélin á Íslandi, fyrsta Kitchenaid-hrærivélin og hvaðeina. Hann man vel eftir plötuskurðarvélinni þegar hann var strákur og járnkrullunum sem voru um allt þegar verið var að skera plöturnar.
[55] Iðnaðarmál – 1. tölublað (01.01.1956), bls. 6-7.
[56] Iðnaðarmál – 4. tölublað (01.04.1956), bls. 69.
[57] Iðnaðarmál – 6. tölublað (01.06.1957), bls. 124.
[58] Iðnaðarmál – 1.-2. tölublað (01.02. 1962), bls. 3.
[59] Sveinbjörn Egilsson var samstarfsmaður Magnúsar og meðeigandi R&R.
[60] Loftur Guðmundsson var móðurbróðir Magnúsar Jósefssonar sýningamanns með meiru. Dagblaðið Vísir – 296. tölublað – helgarblað (28.12. 1991), bls. 51.
[61] Morgunblaðið – 140. tölublað (01.07. 1976), bls. 3.
[62] Viðtal við Úlfar Sveinbjörnsson, 3.8. 2022.
[63] Enginn getur lifað án Lofts, Þjóðminjasafn Íslands, bls. 55.
[64] Sama, bls. 56, Loftur veðsetti allar eigur sínar en byrjaði á því að selja persnesk teppi heimilisins til að fjármagna kvikmyndina.
[65] KVSÍ, Gki 81-15, 12 Yfirlýsing um eignarhald Magnúsar Jóhannssonar á myndum Lofts Guðmundssonar frá árunum 1924-1938
[66] Alþýðublaðið – 160. tölublað (18.08. 1968), bls. 3.
[67] KVSÍ, Gki 81-15, 12.
[68] Viðtal við Úlfar Sveinbjörnsson.
[69] Morgunblaðið – 140. tölublað (01.07.1976), bls. 3.
[70] Sama.
[71] KVSÍ, Gki 18-15, 13 Í bréfum er tengjast tilraunum Magnúsar til þess að koma kvikmyndasafni sínu í verð nefna bæði Erlendur Sveinsson, fyrrverandi forstöðumaður Kvikmyndasafns Íslands, og Guðbrandur Gíslason, þáverandi forstöðumaður Kvikmyndasjóðs og safns, brautryðjendastarf Magnúsar bæði á sviði hljóðvinnslu, kvikmyndagerðar og kvikmyndavarðveislu og söfnunar.
[72] KVSÍ, 81-15.
[73] KVSÍ, Gr 22-17, 14.
[74] Tíminn – 20. tölublað (28.5. 1967), bls. 468-473.
[75] Magnús eignaðist sína fyrstu kvikmyndatökuvél 1950 og réðst strax í gerð fullbúinnar kvikmyndar.
[76] Eitt af mörgum upphafsmerkjum R&R; kyrrmynd af fálkanum í lit og landslag í bakgrunni.
[77] Veiðimaðurinn – 141. tölublað (01.06. 1993), bls. 57.
[78] Fólkið í landinu; Magnús Jóhannsson, sjónvarpsþáttur á RÚV 20.7. 1991.
[79] Vitað er um mikinn samgang Magnúsar og Ósvalds. Hinn síðarnefndi notaði Hekluhljóðsupptökur í mynd sína Heklugosið 1947. Hraunskotið sem hér er til umræðu er svo líkt slíkum myndum í Heklumynd Ósvalds að ekki verður framhjá því litið.
[80] KVSÍ, Gki 81-15, 11 bréf til Kvikmyndasafnsins.
[81] Wikipedia https://en.wikipedia.org/wiki/1954_Cannes_Film_Festival#Short_film_competition
[82] Tíminn – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446.
[83] Vísir – 238. tölublað (17.10. 1964), bls. 16
[84] Tíminn Sunnudagsblað – 20. tölublað (28.05. 1967), bls. 468.
[85] Sama.
[86] Vísir – 80. tölublað (07.04. 1954), bls. 10.
[87] Viðtal við Úlfar Sveinbjörnsson, 3.8. 2022.
[88] Hugsanlega líka fyrir fleiri sjá t.d. Kr 22-1, 813 Í jöklanna skjóli – kolagerð eftir Vigfús Sigurgeirsson og beiðni í gögnum á Kvikmyndasafninu um að setja inn upphafsskilti á kvikmyndina Austur-Húnaþing KVSÍ – Gr 24-12.
[89] Tengingin við þetta ákveðna kvikmyndaver er áhugaverð því þangað fór í læri ári síðar íslenskur ljósmyndari, Eiríkur Hagan, en hann þekkti Magnús og Sveinbjörn og var t.d. einn lýsenda á stálþráðarupptökum Magnúsar við Heklugosið 1947. Eiríks er getið í íslenskum blöðum þar sem hann tekur á móti annars vegar blaðamanni, sem Bjarni Guðmundsson, fjölmiðlafulltrúi sendiráðsins, vísaði honum á, og hins vegar æskuvini sínum, Sigurði Skúlasyni, sem skrifar lýsingu á kvikmyndaverinu og vinnunni sem þar fer fram í Samtíðinni í maí 1952. https://timarit.is/page/5062343?iabr=on#page/n9/mode/2up/search/Eir%C3%ADkur%20Hagan
Velta má fyrir sér hvort hinn sami Eiríkur hafi einnig liðkað fyrir tengslum Radio & raftækjastofunnar við hið enska kvikmyndaver, t.d. þegar þurfti að fjölfalda myndir eða setja á þær tónrás.
[90] Tíminn Sunnudagsblað – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446.
[91] Iðnaðarmál – 1. tölublað (01.01. 1956), bls. 14.
[92] Tíminn – 127. tölublað (08.06. 1966), bls. 19.
[93] KVSÍ, Sr 24-1, 1.