Magnús Jóhannsson (1912-1997)

Magnús Jóhannsson (1912-1997) útvarpsvirkjameistari var maður um margt mikilvægur fyrir íslenska kvikmyndasögu. Hann var upphafsmaður kvikmyndavarðveislu á Íslandi og ef ekki væri fyrir hans brautryðjendastarf á því sviði væri kvikmyndaarfur þjóðarinnar sennilega mun rýrari en raunin er. Hann var maður margra kosta og áhugasviðið breitt og spannaði allt sem viðkom fuglalífi, jöklarannsóknum, fjarskiptum, kvikmyndagerð og tæknimálum henni tengdum. Hann var skáldmæltur og drátthagur maður og teiknaði bæði hús og bíla og svo auðvitað lógó fyrirtækis síns, Falcon Films.

Magnús stofnaði og rak Radio & raftækjastofuna á Óðinsgötu 2 í samstarfi við Sveinbjörn Egilsson og þar unnu þeir félagarnir að tæknilegum uppfinningum, útbjuggu innanhússkallkerfi fyrirtækja, sáu um nútímavæðingu uppskriftar þingræðna á Alþingi 1950, hljóðsettu kvikmyndir og unnu kennslugögn fyrir grunnskóla svo eitthvað sé nefnt.

Áhugi Magnúsar á náttúrunni leiddi hann á vit kvikmyndagerðar og 1966 varð hann fyrsti formaður nýstofnaðs Félags kvikmyndagerðarmanna (FK). Hann komst fyrstur Íslendinga með mynd á kvikmyndahátíðina í Cannes árið 1954 (Cannes-hátíðin var fyrst haldin 1946). Hér á eftir fer yfirlit yfir störf hans á ólíkum starfssviðum sem að einhverju leyti skiptast yfir mismunandi tímabil í lífi hans.  Fjölskylduhagir hér.

Maðurinn og árin hjá Ríkisútvarpinu  

Magnús ólst upp í afskekktri sveit á bænum Skjaldfönn í innanverðu Ísafjarðardjúpi. Það varð snemma ljóst að hugur hans stefndi til annars en bústarfa og fjarskiptatækni átti fljótt hug hans allan. Hann var aðeins unglingur þegar hann pantaði talstöðvartæki upp úr dönskum blöðum sem Sigvaldi Kaldalóns, sveitungi hans, læknir og tónskáld, gaf honum þegar hann flutti burt úr sveitinni, og lagði víra milli fjóss og íbúðarhúss á Skjaldfönn í þeirri viðleitni sinni að bæta fjarskiptin á bænum. Þarna var teningunum kastað því með einum eða öðrum hætti umlukti þessi tækniáhugi ævistarf Magnúsar.

 Haustið 1932 flutti Magnús til Reykjavíkur og lærði útvarpsvirkjun á Viðgerðarstofu útvarpsins. Í beinu framhaldi hóf hann störf sem stöðvarvörður á  langbylgjustöðinni á Vatnsendahæð og vann þar óslitið á árunum 1933-1943. Þar kynntist hann Sveinbirni Egilssyni útvarpsvirkjameistara og fjölskyldu hans en Rannveig, kona Sveinbjörns, sá um eldamennsku fyrir alla starfsmenn stöðvarinnar. Sá vinskapur, sem þarna myndaðist milli þeirra Magnúsar og Sveinbjörns, átti eftir að vara alla ævi og var það ekki síst sameiginlegur áhugi á nýrri tækni sem batt þá saman.

Árið 1942 tók Magnús fullnaðarpróf sem útvarpsvirkjameistari og nú var hann tilbúinn að hefja nýjan kafla í lífi sínu sem sjálfstæður atvinnurekandi í höfuðborginni. Reykjavík fjórða áratugarins eftir stríð einkenndist af mikilli uppbyggingu og breyttum atvinnuháttum. Nútíminn var að hefja innreið sína í borgina.

Radio & raftækjastofan 1943-1976

Magnús Jóhannsson g Sveinbjörn Egilsson stofnuðu Radio & raftækjastofuna árið 1943. Þá  hafði Póst- og símamálastofnun einungis veitt fjórum einkaaðilum í Reykjavík rétt til útvarps- og loftskeytaviðgerða og var Sveinbjörn einn þeirra. Samkeppnisstaða þeirra var því nokkuð góð enda sambærileg fyrirtæki fá þótt þeim ætti eftir að fjölga nokkuð á næstu árum. Einnig höfðu þeir góð tengsl við Ríkisútvarpið og stofnanir þess.

Frá stofnun Ríkisútvarpsins 1930 hafði það heimild í lögum til þess að reka viðtækjaverslun sem jafnframt hafði einkasölu á útvarpstækjum úr eigin framleiðslu. Innflutningsbann var á Íslandi og hugmyndin með Viðtækjaverslun ríkisins var að ná góðum samningum um tæki frá erlendum framleiðendum með magninnkaupum. Starfræktar voru Viðtækjaverslun ríkisins og Viðgerðarstofan og fljótlega bættist Viðgerðarsmiðjan við, allar á vegum ríkisins. Tilgangur þessara stofnana var að sjá um viðgerðir og breytingar á útvarpstækjum.

Viðtækjaverslunin breyttist svo síðar við það að einkaaðilum bauðst að flytja inn viðtæki en þeir greiddu þá svokallað einkasölugjald, 30% af innflutningsverði viðtækjanna, til Viðtækjaverslunar ríkisins. Viðgerðarstofa ríkisins var lögð niður 1960 og ári síðar var einkasala ríkisins á innflutningi og sölu útvarpstækja afnumin og Viðtækjaverslun ríkisins þar með lögð niður, eftir 37 ára starfsemi.

1) Radio & raftækjastofan – starfsemin

Í upphafi snerust helstu verkefni Radio & raftækjastofunnar um uppsetningu sambandskerfa (t.d. innanhússsíma og talkerfa / kallkerfa) í fyrirtækjum annars vegar  og hljóðupptökur, hljóðvinnslu og tækjaviðgerðir á Óðinsgötunni hins vegar. Verkaskipting var nokkur innan fyrirtækisins þannig að Sveinbjörn sá um fyrirtækið og uppsetningu kallkerfa í stofnunum og fyrirtækjum meðan Magnús sá um hljóðupptökur og fór í innkaupaferðir til útlanda og fljótlega fékk kvikmyndagerð Magnúsar nokkurt pláss í fyrirtækinu. Seinna var hann seldur út frá því til Alþingis í nokkurn tíma áður en hann enn síðar varð fastráðinn starfsmaður þingsins. Annars gengu þeir Sveinbjörn saman í flest það sem fyrirtækið tók að sér og vörðu þar ófáum stundum saman.

Þeir voru alla tíð naskir á að útvega sér umboð fyrir hin ýmsu kvikmynda- og fjarskiptatæki, voru með raftækjasölu og viðgerðar- og viðhaldsþjónustu á tækjum sem þeir settu upp víðs vegar. Þegar mest var voru þeir líka með menn í vinnu.

Þeir voru ævinlega í fararbroddi, þ.e. fyrstir með nýjustu tækin og dóu ekki ráðalausir við að setja saman ýmiss konar raf-, radíó- og samskiptatæki. Framan af meðan innflutningshöft á varningi til kvikmyndagerðar voru ennþá við lýði fluttu þeir inn innvolsið í t.d. útvörp, magnara, hátalara og hljóðnema (starfsleyfið gaf í rauninni leyfi fyrir þessum innflutningi) og létu smíða hulstur utan um tækin t.d. í Málmsteypunni í Hafnarfirði og settu svo saman sjálfir. Seinna voru helstu umboð Magnúsar á sviði kvikmyndagerðar: Eclair-kvikmyndatökuvélar sjónvarpsins, Steenbeck-filmuklippiborð og hljóðsetningartæki og Shure-míkrófónar. Enn síðar komu svo G.B. – Bell & Howell, Revere, Scotch og Stansil Hoffman. Einnig fluttu þeir inn þegar fram liðu stundir dönsku LL-sjónvarpstækin.

Fyrir þróun kvikmyndagerðar í landinu var þessi ódrepandi tækniáhugi þeirra félaganna mikilvægur og ekki síst á tímum innflutningshafta en þá verða menn, sem láta slíkt ekki stöðva sig í að gera það sem hugurinn stefnir til, afar mikilvægir. Þannig varð fyrirtækið oftar  en einu sinni fyrst til að kynna ákveðna tækni fyrir Íslendingum og Magnús var óspar á að segja frá bæði í ræðu og riti.

2) Radio & raftækjastofan og General Electric-stálvírstækið

Kvikmyndagerð er sú listgrein sem er einna háðust tækjum og tækni. Ekki bara þarf hvort tveggja til að sýna verkin heldur hefur breyting tækja og tækniþróun yfirleitt haft mikil áhrif í sögu kvikmyndagerðarinnar. Breytingin frá svart hvítum myndum yfir í lit og stökkið frá þöglum myndum til talmynda eru öllum kunn en tækjakostur var þunglamalegur og hamlandi.

Það þótti því nokkrum tíðindum sæta þegar hljóðupptökutæki komu á markað sem buðu upp á upptöku utanhúss án tengsla við loftskeytastöð. Þetta nýja tæki mátti nota bæði til upptöku og afspilunar. Það var Radio & raftækjastofan sem reið á vaðið og kynnti til leiks þessa nýjung á Íslandi, stálvírinn. Boðað var til blaðamannafundar í húsakynnum Raftækjastofunnar þann 12. júlí 1946 til að kynna þetta undratæki sem helst var lýst sem arftaka lakkplötunnar hvað styrk og endingu varðaði en hefði þó ýmsa kosti til að bera umfram hana, t.d. er lengdin eingöngu bundin við lengd vírsins og ekki óalgengt að stálvírsspólurnar séu um klukkutími í afspilun. Auk þess eru hljómgæðin betri og laus við suð lakkplatnanna. Enn einn kostur er að hægt er að endurnýta stálþráðinn, þ.e. þurrka upptöku út af honum og endurnýta. Tækið, sem var amerísk uppfinning Marvine Camras verkfræðings, var ekki alveg ný en þörfin fyrir upptökur í flugi hjá ameríska flughernum renndu stoðum undir þróun stálvírstækni og tækja. Magnúsi segist svo frá:

„Í tækniblöðum árið 1945 var frá því sagt að bráðlega kæmi á markað „segulvírshljóðriti“ – seinna oftast kallaður stálþráður – sem gæti orðið almenningseign. General Electric var með þeim fyrstu sem auglýstu – og við pöntuðum strax.

GE-stálvírstækið kom hingað til lands í maí 1946. Fyrsta mikilvæga upptakan var á 100 ára afmæli Menntaskólans í Reykjavík 17. júní það ár, og síðan afhending Reykjavíkurflugvallar 6. júlí, er Ólafur Thors tók við lykli.  

Næsta markverða upptakan er svo Heklugosið 1947. Fyrsta dag gossins fengum við „converter“ frá rafgeymum til að gefa 110 volta AC og notuðum það í flugvél og bíl. Við tókum viðtöl við fólk í nágrenni Heklu og við þetta allt saman komst í hámæli gagnsemi stálþráðar við hljóðupptöku.“

Í íslensku blöðin skrifuðu ýmsir um upplifun sína af kynningu Magnúsar og Sveinbjörns á tækinu og hljóðupptökum sem þeir höfðu útbúið fyrir hana. Þannig skrifaði Víkverji: ,,…fyrir skömmu sá jeg eitt af undratækjum nútímans hjá einkafyrirtæki hér í bænum og jeg furðaði mig á, að Ríkisútvarpið skyldi ekki vera búið að fá sér slíkt tæki og koma því í notkun fyrir langa löngu.“ Síðan er tækið dásamað fyrir einfaldleika og litla fyrirferð en skili um leið afbragðsgóðum upptökum. Árið 1948 mun Ríkisútvarpið loks hafa fengið slíkt tæki.

Einnig skrifar Víkverji 1947 um farþega á leið í Heklu, flugvél Loftleiða: ,,Þarna var vísindamaður með Hekluhraunshljóð á stálvír undir annarri hendinni og kvikmyndaræmu í tösku undir hinni. Hann ætlar að sýna starfsbræðrum sínum í nágrannalöndunum hið stórkostlega náttúrufyrirbrigði.“ Þessi athugasemd er einkar athyglisverð því það má skilja hana sem svo að umræddur vísindamaður hafi fengið hvort tveggja hér á landi, myndfilmuna og stálvírshljóðið. Á þessum tíma voru nokkrir kvikmyndatökumenn starfandi en ekki hafa fundist heimildir fyrir því að nokkur annar en Magnús Jóhannsson hafi getað tekið upp og útvegað manninum hljóð á stálþræði.

Margir héldu að stálvírstæknin myndi ná mikilli útbreiðslu og yrði mikið notuð t.d. af blaðamönnum og í skólum, einnig væri tækið gott fyrir alls kyns raddæfingar eða fyrir endurútsetningar á útvarpsefni og auglýsingar fyrirtækja. Reyndin var að hún var ekki notuð mjög lengi því önnur betri leit fljótlega dagsins ljós, segulbandið. Ókostur stálvírsins var ekki síst sá að hann hafði tilhneigingu til að slitna og styttist við hverja viðgerð og því hentaði hann ekki vel sem afspilunarrás fyrir hljóðsettar kvikmyndir. Dæmi um slíkt er Síðasti bærinn í dalnum eftir Óskar Gíslason, talmynd með frumsaminni tónlist Jórunnar Viðar. Eftir að vírinn hafði margslitnað vegna fjölda sýninga þessarar vinsælu myndar þá hafði öll hljóðsetning skekkst enda fór það svo að fyrir áeggjan afkomenda Jórunnar, sem var afar ósátt við örlög hljóðsetningarinnar, var myndin endurgerð og hljóðinu komið fyrir á réttum stöðum. Síðasti bærinn í dalnum var hljóðsett hjá Raftækjastofunni 1950 og hefur væntanlega verið með síðustu verkum sem unnin voru þar með þeirri tækni.

3) Radio & raftækjastofan – Upptökustjóri Alþingis 

Á árunum 1947, 1948 og 1949 fór Magnús til Ameríku og skoðaði alls kyns hljóðupptökubúnað ýmist fyrir sjálfan sig (Radio & raftækjastofuna) eða Alþingi. Í greininni Tækniþróun á Alþingi rekur hann að hafa farið á vegum Alþingis til New York að velja heppilegan upptökubúnað, segulbandstæki, til upptöku þingræðna. Áður hafði verið prófað að notast við stálvírstæki sem Útvarpið eignaðist 1948 en það ekki þótt duga sem skyldi.

Þeir Radio & raftækjastofumenn voru þá þegar farnir að leita hófanna við nokkur fyrirtæki í Ameríku sem framleiddu segulbandstæki og afritunartæki fyrir segulbandið og upplýstu Alþingi um þá tækni. Magnús fór þá í janúar 1949 til New York til að kanna og kaupa tæki til prófana á Alþingi áður en lokaákvörðun yrði tekin um frekari tækjakaup. Hann valdi Twintrax longplay-tæki og Shure-hljóðnema. Prófanir gengu vel fyrri hluta árs 1949 og Radio & raftækjastofan var beðin um að setja fram fullnaðartillögur um upptökukerfi og afritunarbúnað ásamt útboðslýsingu. Það var þó ekki fyrr en í mars 1952 að skriður komst á málið því þá hafði verið ákveðið að hefja upptökur í október það sama ár eins og Magnús segir orðrétt í fyrrnefndri grein:

„Samkvæmt beiðni allsherjarnefndar sameinaðs Alþingis haustið 1950 gerði Radíó- og raftækjastofan, Óðinsgötu 2, áætlun um fyrirkomulag vélrænnar upptöku á þingræðum í stað þingskrifara og gerði jafnframt útboðslýsingu er send var til helztu fyrirtækja er framleiddu slík áhöld, bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum. Vorið 1952 var fallizt á tilboð frá Stancil Hoffman Corporation, hljóðritunartæki, afritunartæki, magnara og skiptibúnað. Minnesota Mining & Manufacturing Company segulband og spólur.“

Gerður var samningur við Radio & raftækjastofuna um uppsetningu kerfisins og um alla upptöku á þingfundum. Haustið 1952 varð Alþingi Íslendinga fyrst þjóðþinga í heiminum til að nota eingöngu vélræna upptöku af þingfundum og leggja um leið niður störf þingskrifara. Allt traust var sett á tæknina. Magnús Jóhannsson starfaði sem upptökustjóri 1952-1989, fyrst í hlutastarfi sem starfsmaður Radio & raftækjastofunnar en síðar í fullu starfi þar til hann fór á eftirlaun.

4) Radio & raftækjastofan – Segulböndin/skólaefnið  

Magnús skrifar greinina Segulhljóðritun í Menntamál árið 1955 þar sem hann útskýrir á einfaldan hátt þróun segulbandstækja frá hinum stirðbusalega stálþræði til nútímalegri segulbanda. Hann fer yfir hvað gerist þegar hljóð er tekið upp á segulband og nefnir kosti og galla mismunandi hraða á upptöku. Tækjakostur skuli vera einfaldur og tónhausinn er það sem skiptir höfuðmáli. Nauðsynlegt er að ganga vel um tækin og hreinsa þau með viðurkenndum aðferðum því ryk og aðrar agnir geta haft mikil áhrif á tóngæðin. Tónhausinn hefur tvöfalda virkni, þ.e. getur bæði tekið upp og þurrkað út, þannig að hægt er að taka yfir það sem áður hefur verið hljóðritað á band. Magnús bendir á að nokkra þjálfun þurfi til að stilla tónhausinn vel af og best fari á því að fá fagmenn til þess og annarra viðgerða. Segulhljóðritun breiðist nú ört út og er þegar notuð við kennslu. Einnig er farið að nota tæknina fyrir myndupptökur fyrir sjónvarp og við því að búast að enn komi fleira athyglisvert í ljós með notkunina. Því er tímabært, skrifar Magnús, að vekja áhuga á hagnýtingu þeirra nýjunga. Þeir Sveinbjörn tóku nú til við að kynna forsvarsmönnum skólamála möguleikana sem þeir sáu fyrir sér við notkun segulbanda við kennslu og á skömmum tíma varð útbreiðsla slíkra tækja almenn í barna- og unglingadeildum skólanna í Reykjavík og einkum notuð við kennslu erlendra tungumála. Á Radio & raftækjastofunni voru leskaflar þeirra byrjendabóka sem notaðar voru til kennslu í ensku og dönsku hljóðritaðir og erlendir framburðarkennarar fengnir til lestursins. Tækin voru einnig notuð bæði til upptöku og hlustunar í öðrum greinum og var þó nokkuð framboð á efni til hlustunar. Segulbandstækin þóttu eiga vel heima í skólum og tiltrúin á framtíðarnotkun tækjanna innan skólastarfs var mikil.

Auk þess að útbúa efni til afspilunar seldi Radio & raftækjastofan segulbandstæki eins og þessi auglýsing frá 1952 sýnir:

Radio & raftækjastofan auglýsir: „Fyrsta sendingin af segulbandstækjum er á leiðinni til landsins. Skólar og stofnanir hafa forkaupsrétt um kaup á þessum tækjum. Þeir, sem pantað hafa, tali við oss sem fyrst. Aðrir aðilar, sem hug hafa á að eignast slík tæki, ættu að senda oss skriflega beiðni með upplýsingum um til hverra nota tækið sé ætlað. Brautryðjendastarf vort við segulhljóðritun hér á landi er trygging fyrir því, að vér útvegum aðeins fullkomnustu og heppilegustu tæki, sem völ er á. Sýnishorn fyrir hendi.“

Þessi auglýsing og fleiri viðlíka birtust nokkrum sinnum á síðum dagblaðanna á fyrri hluta sjötta áratugarins en árin á eftir fara fleiri aðilar að hasla sér völl á þessu sviði og vísir að samkeppni að myndast.

5) Radio & raftækjastofan – Hljóðupptökur og hljóðvinnsla

Hljóðsetning kvikmynda hófst mjög snemma í starfsemi Radio & raftækjastofunnar eða árið 1947. Þetta ár voru fjölmargir að mynda Heklugosið og sjálfur var Magnús á staðnum með stálvírstæki sitt að taka upp. Ekki er til tæmandi listi yfir þá kvikmyndagerðarmenn sem Radio & raftækjastofan hljóðsetti fyrir á þessum tíma því kreditlistar kvikmynda voru ekki eins ítarlegir og þeir eru í dag en vitað er að mikill samgangur var á milli Ósvalds Knudsen og þeirra Magnúsar og Sveinbjörns. Einnig voru bæði Óskar Gíslason og Loftur Guðmundsson tíðir gestir á Óðinsgötunni. Þó er vitað með vissu um nokkrar þeirra sem Magnús hljóðsetti fyrir aðra en sjálfan sig á fimmta og sjötta áratugnum.

Heklugosið 1947 eftir Ósvald Knudsen.

Við straumana (1948) eftir Kjartan Ó. Bjarnason.

Reykjavík vorra daga, seinni hluti (1948) eftir Óskar Gíslason.

Landsmót skáta Þingvöllum (1949) eftir Óskar Gíslason.

Björgunarafrekið við Látrabjarg (1949) eftir Óskar Gíslason.

Síðasti bærinn í dalnum (1950) eftir Óskar Gíslason.

Leynimelur 13 (1950) í leikstjórn Gunnars Róberts Hansen og Indriða Waage.

Í jöklanna skjóli (kvikmyndaþættir 1956 og 57) eftir Vigfús Sigurgeirsson.

Í dagsins önn – Kaupstaðarferð (1974) eftir Vigfús Sigurgeirsson.

Eins og þessi stutta upptalning sýnir koma þeir Radio & raftækjastofumenn að helstu myndum tímabilsins auk þess sem Magnús gerði sínar eigin myndir.

Eins og fyrr er getið var talsvert af kennsluefni tekið upp fyrir grunnskólana í stúdíói Radio & raftækjastofunnar en þar voru einnig teknar upp hljómplötur alveg frá því um 1950 að þeir Magnús og Sveinbjörn keyptu plötuskurðarvél í bríaríi. Þangað komu tónlistarmenn eins og Alfreð Clausen, Haukur Mortens og píanóleikararnir Rögnvaldur Sigurjónsson og Jórunn Viðar. Upptökurnar voru síðan afhentar útgefanda á málmplötum sem skornar voru á verkstæðinu.

Hljóðrásir kvikmyndanna, sem á þessum tíma voru allar á filmu, sendi Magnús hins vegar í kvikmyndavinnustofur (e. film laboratory) erlendis þar sem hljóðið var sett á segultónrönd sem fest var á filmuna. Þetta þýddi að hægt var að spila hljóðið af 16 mm filmunni í sýningu en þurfti ekki að spilast af öðru tæki meðfram filmusýningunni eins og verið hafði.

Magnús gaf út fjórblöðung með grein sem hann kallaði Fræðslukvikmyndir og

segulhljóðritun og birtist líka í Iðnaðarmálum 1956. Í greininni fer greinarskrifari yfir þróun hljóðupptöku, notkun hennar og hvernig tekist hefur að koma sérstakri hljóðrönd á sýningarfilmur. Hann tekur fram að fyrir Íslendinga hljóti þessi möguleiki að skipta miklu máli til þess að geta sýnt hérlendis alls kyns fræðsluefni á íslensku. Því miður sé ekki grundvöllur fyrir því að gera þetta hérlendis því tækin sem til þurfi séu svo dýr að fjarstæðukennt væri að hugsa sér að slíkt fyrirtæki gæti borgað sig hér. Öðru máli gegni þegar hægt verði að líma segulbandsræmu á filmuna, þá geti komið til greina að framkvæma hljóðsetninguna hérlendis. Magnús sér fyrir sér að alþjóðlegar kvikmyndir hljóðsettar á íslensku með segultóni verði hægt að sýna á mikinn hluta þeirra kvikmyndasýningarvéla sem þegar séu í notkun í landinu. Undir lok greinar sinnar segir Magnús: „Þegar kvikmyndanotkun fer að aukast af þessum sökum, er ekki úr vegi að vekja máls á því, hvort ekki sé tímabært orðið að stuðla að skipulegri kvikmyndagerð hér innanlands.“

Árin áður og reyndar seinna þetta sama ár (1956) fær Iðnaðarmálastofnun Íslands (IMSÍ) góðan eftirstríðsstyrk „til kaupa á kvikmyndum og myndræmum til fyrirhugaðs tæknikvikmyndasafns og til að standa straum af þýðingum og segulhljóðritun kvikmyndatexta á íslenzku“. Í nokkur ár hafði hin nýstofnaða stofnun (stofnuð 1953) notið styrkja til kaupa á sýningarvélum, skuggamyndavélum og segulbandstæki og í auglýsingu frá IMSÍ 1957 eru taldar upp þær myndir sem eru tilbúnar ýmist með íslensku eða erlendu tali og þess getið að fleiri myndir séu væntanlegar. 1962 hefur myndasafnið stækkað og er orðið nálægt hundrað myndum og IMSÍ hvetur forstöðumenn íslenskra fræðslumála og menntastofnana til að nýta sér kvikmyndina því hún sé eitthvert áhrifamesta kennslutæki sem völ er á og margar þessara mynda hafa verið útbúnar með íslensku tali með hinni svokölluðu segulhljóðritunaraðferð. Ekki verður sagt hér að Radio & raftækjastofan hafi unnið við allar þessar myndir en greinilegt er að smám saman er vinna við kvikmyndagerð að verða fyrirferðarmeiri í Reykjavík.

6) Radio & raftækjastofan – Varðveisla kvikmynda 

Magnús hafði einstaka sýn á menningarlegt mikilvægi varðveislu kvikmyndaefnis og var langt á undan sinni samtíð hér á landi hvað það varðaði. Þess má geta að umræða um íslenskt kvikmyndasafn var ekki orðin að hugmynd þegar þetta var en Kvikmyndasafn Íslands var stofnað árið 1978, sama ár og Kvikmyndasjóður eða núverandi Kvikmyndamiðstöð Íslands.

Stofnanir eins og Fræðslumyndasafn ríkisins, utanríkisráðuneytið fyrir hönd sendiráða Íslands erlendis og Ferðaskrifstofa ríkisins höfðu það hlutverk að dreifa eða lána út kvikmyndir en voru ekki varðveislustofnanir.

Magnús gerði sér grein fyrir að í því myndefni, sem tekið hafði verið upp á Íslandi fyrir og um miðja síðustu öld, leyndust verðmætar menningarlegar heimildir um tíma sem var við það að víkja fyrir nýjum siðum og nýrri verk- og tækniþekkingu. Árið 1951 keypti hann í félagi við Sveinbjörn Egilsson og Magnús Jósefsson myndefni af Lofti Guðmundssyni ljósmyndara, kvikmyndaefni hans frá árunum 1921-1938 og fleira úr hans fórum. Þetta voru myndirnar Hnattflug (1924), Ísland í lifandi myndum (1925), Alþingishátíðin 1930 (1930), Íslenzkur iðnaður (1931), Sjávarafli, Hitaveita Reykjavíkur og fleira en líka af eintak af myndinni Konungskoman 1921 eftir þá Magnús Ólafsson og Bíó-Petersen og fleira efni hins síðarnefnda.

Loftur átti oft erindi í Radio & raftækjastofuna sem bauð eins áður er nefnt upp á ýmiss konar hljóðupptökur og hljóðvinnslu fyrir kvikmyndagerðarmenn. Leiða má að því líkur að þá hafi varðveislumálin borið á góma í spjalli þeirra félaga. Einnig voru sterk vinatengsl á milli Fríðu Guðmundsdóttur, systur Lofts, og Vennýjar (Rannveigar Helgadóttur), eiginkonu Sveinbjörns Egilssonar, svo að þetta fólk vissi vel hvað af öðru. Á þessum tíma var Loftur að vinna að síðari leiknu talmynd sinni, Niðursetningnum (1951), og hafði lagst í endurnýjun tækja og uppsetningu kvikmyndavers í Hækingsdal í Kjós þar sem kvikmyndatökur skyldu fara fram. Hann veðsetti allar eigur sínar til fjármögnunar verkefnisins og hefur því væntanlega hugnast það að koma gömlu myndefni sínu í verð. Loftur lést ári síðar.

Magnús lagði sig fram um að finna fé til endurnýjunar og framtíðarvarðveislu þessa gamla kvikmyndaefnis og árið 1968, þegar hann var orðinn eini eigandinn að því, gerði hann samning við Ríkisútvarpið – sjónvarp um 16 mm filmuafritun af elsta efni Lofts og geymslu á filmunum í húsnæði Sjónvarpsins. Kannski hefði verið heppilegra að afritunin hefði orðið yfir á 35 mm filmu myndgæðanna vegna en það hefði verið töluvert dýrara og Magnús hefur ekki treyst sér til þess. Auk þess sérhæfði Radio & raftækjaþjónustan sig í þjónustu við 16 mm filmur og sýningarvélar. Samkomulagið við Ríkisútvarpið gerði ráð fyrir að hann gæti unnið sýningar og sjónvarpsþætti upp úr efninu sem hann og gerði með þáttunum Það er svo margt sem sýndir voru í Sjónvarpinu á árunum kringum 1970. Það var um þetta leyti sem þeir Sveinbjörn hófu að skipta upp fyrirtæki sínu og eignarrétturinn á gamla kvikmyndaefninu, sem og allt annað sem tengdist kvikmyndagerð, kom í hlut Magnúsar.

Það verður að segja Magnúsi til hróss að hann þreyttist ekki á að vekja athygli á gildi þessa gamla kvikmyndaefnis eins og frétt í Morgunblaðinu í júlí 1976 ber vitni um. Um leið og hann rekur fyrir fréttamanni hvernig honum hafi tekist með hjálp kunningja síns, Bjarna Guðmundssonar, blaðafulltrúa utanríkisráðuneytisins, að verða sér úti um eintak af myndinni Konungskoman 1921, um heimsókn Kristjáns konungs X til Íslands, vekur hann athygli á því að Loftur Guðmundsson ljósmyndari hafi líka tekið upp kvikmynd af konungsheimsókninni en það efni sé glatað. Magnús biðlar til lesenda blaðsins að hafa samband við sig ef þeir annaðhvort vita eitthvað um örlög myndarinnar eða hafi í fórum sínum gamlar filmur. Þarna gengur Magnús fram fyrir skjöldu í viðleitni til virkrar kvikmyndasöfnunar á Íslandi fyrstur Íslendinga og er ljóst að samtímamenn hans litu á hann sem frumkvöðul á þessu sviði. Magnús reyndi nokkuð til að selja kvikmyndaefni sitt, jafnt eigið efni sem efni annarra sem hann hafði eignast, t.d. ýmsum bæjarfélögum, RÚV tímabundið, Alþingi, Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni og Smjörlíki hf., en að endingu fór það svo að kvikmyndunum var komið í vörslu Kvikmyndasafns Íslands að honum látnum.

Listi yfir það myndefni sem Magnús bjargaði frá glötun:

• Saga Borgarættarinnar (1920 – fyrsta leikna myndin sem tekin var á Íslandi.
• Myndir Lofts Guðmundssonar frá árunum 1921-1938 – elstu kvikmyndir Íslendings sem sýna land og þjóð, staðhætti og atvinnuvegi.
• Konungskoman 1921 (P. Petersen) og annað kvikmyndaefni frá honum – upphaf kvikmyndagerðar á Íslandi.
• Konungskoman 1921 (Pétur Brynjólfsson) – með elstu kvikmyndum teknum á Íslandi.

Myndir Óla í Bíó – með elstu kvikmyndum teknum á Íslandi.

• Myndir Kapteins Dam; Billeder fra Island (1939) – Merkilegasta kvikmynd sem Danir gerðu um Ísland.

7) Radio & raftækjastofan – Kvikmyndagerðin verður Falcon Films

Magnús gerði nokkrar heimildamyndir sem fæstar eru mjög langar eða á bilinu 5-25 mínútur að lengd og svo kvikmyndaþætti sem hann kallaði svo en það eru styttri myndir mismikið unnar en þó með kreditupplýsingum og kynningarmerki (e. logo) í upphafi og endi hverrar myndar. Þær myndir, sem hann var ánægðastur með og ræddi um í blaðagreinum og sjónvarpsviðtali, voru myndirnar Laxaklak, Highlands of Iceland, Reykjavík 1957, Fuglarnir okkar, The Glacier Adventure og Arnarstapar.

Laxaklak í Elliðaánum (1950) er 19 mínútna löng hljóðsett kvikmynd í lit.

Á upphafsskilti myndarinnar segir: Radio- & Raftækjastofan sýnir einn af fleiri þáttum sem gefnir eru út undir merkjum Iceland Falcon Films. Myndina gerðu: Magnús Jóhannsson, Kristján Sólmundsson, Sveinbjörn Egilsson.

Kvikmyndin sýnir laxaklak á Laxalóni: sýnt er hvernig farið var að því að veiða laxinn í klakstöðinni við Elliðaár, kreista úr honum hrogn og svil, blanda þeim saman, klekja út hrognunum og loks koma seiðunum á legg. Fylgst er með hrognatöku og klaki laxaseiða sem síðan eru alin þar til þau eru nógu þroskuð til að verða flutt til nýrra heimkynna víðs vegar um land og jafnvel til fjarlægari staða.

Magnús ræðst ekki á garðinn þar sem hann er lægstur við gerð þessarar myndar sem lætur lítið yfir sér en er upplýsandi um þessa iðju, laxaklak. Eftirtekt vekur einkum tvennt, annars vegar notkun eins konar vængs sem strýkur yfir myndflötinn í stað þess að klippt sé til að skilja myndskeiðin að. Hitt eru nærmyndir lifandi hrogna og seiða sem sýna lífið í sinni smæstu mynd og honum tekst að mynda þrátt fyrir afar takmarkaðan tækjakost.

Í gagnagrunni Kvikmyndasafns Íslands sést að þrjár myndir um laxaklak og veiðiskap voru gerðar á Íslandi árið 1950. Þetta eru myndir eftir Ósvald Knudsen um veiðiskap og veiðivötn, mynd um sama efni sem Kjartan Ó. Bjarnason gerði og fyrrnefnd mynd, Laxaklak, um klakið í Elliðaánum eftir Magnús Jóhannsson. Sú mynd var í útleigu frá Fræðslumyndasafninu um langt skeið til skóla og annarra.

Sjálfur sagði Magnús í sjónvarpsviðtali um þessa mynd að eftir á að hyggja væri merkilegt að honum hefði tekist að mynda hrognin og seiðin með þeirri tækni sem hann hafði aðgang að. Eftir nokkra prófun á myndavélinni, sem hann hafði þá nýlega eignast, hafi hann komið henni fyrir í um tommufjarlægð frá hrognunum sem voru að klekjast út. Lýsti svo með sterkum ljósum og reiknaði út ljósopið en vegna hitans frá ljósunum hafði hann aðeins nokkrar mínútur til að fanga myndefnið áður en seiðin voru í rauninni steikt.

Highlands of Iceland (1951) eða Hálendi Íslands er lagleg lítil landkynningarmynd þar sem falleg kvikmyndataka umvefur skemmtilega samsettan texta. Mynd og hljóð ná að flétta saman allt það sem þykir áhugavert enn þann dag í dag fyrir erlenda gesti sem heimsækja landið, nefnilega fjölbreytta náttúru og náttúrufyrirbæri svo sem víðerni, fjöll, jökla, ár og fossa, hitasvæði, bæði hveri og eldgos, auk villtra fugla og laxa. Hún er 13 mínútna löng, í lit, á ensku og hljóðsett með dramatískum hætti í anda amerískra spennumynda þess tíma. Myndin er unnin upp úr myndefni Magnúsar teknu víðs vegar um landið nema grunur leikur á að myndskeið af glóandi hrauni sé fengið frá Ósvaldi Knudsen. Meira en 50 filmueintök voru í umferð hjá utanríkisráðuneytinu og fleiri aðilum svo hún hefur farið víða. Eftir því sem næst verður komist er þetta fyrsta íslenska kvikmyndin sem fór á frönsku kvikmyndahátíðina í Cannes. Það var árið 1954 og keppti hún í flokki stuttmynda, Short films, ásamt 55 öðrum myndum hvaðanæva úr heiminum.

Myndin var ekki til á íslensku fyrr en hún var undirbúin fyrir sjónvarpsþáttinn Það er svo margt sem Magnús var með hjá Ríkissjónvarpinu á áttunda áratugnum. Þar kemur fram að hann er sér þess meðvitandi að myndin hafi vakið athygli erlendis og hún hefst á eftirfarandi orðum:

„Hálendi Íslands er landkynningarkvikmynd gerð til þess að vekja athygli útlendinga á hinum sterku andstæðum íslenskrar náttúru og benda á Ísland sem markverðan áfangastað ferðamanna utan úr heimi. Hér er myndin sýnd í fyrsta sinn með íslenskum texta en verður að sjálfsögðu með nokkuð öðru svipmóti en vert væri fyrir innlenda notkun. Myndin hefur vakið athygli erlendis, þess vegna er hún sýnd hér.“

Hitt er ekki ljóst hvort hann vissi um veru myndarinnar í Cannes 1954, eða hvort hann vissi af því en ekki þótt Cannes neitt merkilegri en hver annar sýningarstaður enda hátíðin ennþá ung (stofnuð 1946) og hróður hennar kannski ekki orðinn eins mikill og síðar varð.

Texti Magnúsar á íslensku, sem hann notar í Það er svo margt: Hálendi Íslands og Arnarstapi, fylgir enska textanum að mestu en þó er sleppt augljósum skýringum gerðum fyrir þá sem ekki þekkja til á Íslandi en þess í stað bætt við sterkum náttúrulýsingum og nákvæmari staðsetningum en er að finna í enska þulartextanum.

Myndin var svar Magnúsar við skorti á landkynningarmyndum þessa tímabils en honum fannst Íslendingum renna blóðið til skyldunnar við gerð slíkra mynda fremur en að láta útlendingum það eftir.

Arnarstapar (1964) er um 14 mínútna heimildamynd í lit með tali og tónum. Myndin var frumsýnd í Sjálfstæðishúsinu á kvöldvöku hjá Ferðafélagi Íslands. Hún lýsir lifnaðarháttum arnarhjóna við Kaldalón í Ísafjarðardjúpi. Í henni eru einstakar myndir af ungauppeldi í hreiðri.

Þulartexti myndarinnar er í senn óður til arnarins en um leið fræðandi fyrir almenning. Höfundur hefur áhyggjur af fækkun fuglsins sem eitt sinn var kallaður konungur íslenskra fugla en auðna má ráða hve sá konungdómur varir lengi. Almennt er fjallað um örninn, trygglyndi hans og langlífi og hvernig foreldrarnir hjálpast að við að koma unga á legg. Magnús bendir á þá þróun að náttúran þyki nú sjálfsögð til handa manninum, örninn hafi átt sitt tilkall til náttúrunnar áður en bændur fóru að nýta sér t.d. æðarvarp. Minnkandi stofnstærð arnarins er mikið áhyggjuefni en þá voru eingöngu 6-8 pör á Vestfjörðum og 2-3 við Breiðafjörð.

Kvikmyndaþættirnir og kvikmyndabútar sem eftir hann liggja eru af ýmsu tagi og hafa margir hverjir mikið heimildagildi og eru heimild um löngu liðna tíð, viðburði og verklag sem sjást ekki lengur. Má þar sem dæmi nefna Fjárflutningar 1950, svart-hvíta mynd sem sýnir Douglas DC-3 TF ISA flugvél Flugfélags Íslands við flutning sauðfjár úr Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu yfir í Borgarfjörð. Annað dæmi er myndin Hvalskurður frá 1958.

Það verður ljóst af yfirlegu yfir myndum Magnúsar að þær hafa oftast verið sýndar annars staðar en í kvikmyndahúsum eins og títt var um heimildamyndir. Af þeim sumum eru til margar útgáfur sem ekki eru endilega hljóðsettar og auðvelt að sjá fyrir sér að með slíkum klippum eða útgáfum hafi Magnús talað sjálfur á staðnum eða spilað af stálvírstækinu um leið og myndin rúllaði á tjaldinu eða veggnum sem henni hefur verið varpað á. Tilefni sýningarinnar hefur þá kallað á eitthvað ákveðið og viðkomandi samklipp verið svar við því.

Í upphafi voru myndirnar merktar Radio & raftækjastofunni en fljótlega líka eða eingöngu Icelandic Falcon Films. Á upphafsskilti myndarinnar Vetrarferð (1952) segir: Radio & raftækjastofan sýnir einn af fleiri þáttum sem gefnir eru út undir merkinu – svo kemur lógó Iceland Falcon Films með erninum sem snýst á eigin ási, en t.d. í myndinni Highlands of Iceland er eingöngu Falcon Films lógóið. Ekki liggur ljóst fyrir hvort Falcon Films var alla tíð séreign Magnúsar en þó eru vísbendingar um að um deild innan fyrirtækisins hafi verið að ræða, alltént til að byrja með. Hitt er þó ljóst að Magnús bar hitann og þungann af kvikmyndagerðinni og kristallaðist það í því hvernig þeir Sveinbjörn skildu að skiptum er þeir skiptu upp fyrirtæki sínu fullorðnir menn; Sveinbjörn tók verkstæðið og það sem því fylgdi en Magnús allt er viðkom kvikmyndum og hljóðsetningu.

Kvikmyndagerð Magnúsar spannar að mestu árin 1950-1967 fyrir utan sjónvarpsþáttaröðina Það er svo margt á áttunda áratugnum þar sem hann endurnýtti allt sitt myndefni og að auki myndefni sem hann hafði bjargað frá glötun og ýmsar upptökur sínar frá t.d. Grænlandsjökli. Þetta var einyrkjastarf og Magnús hannaði, föndraði eða filmaði öll logó, upphafs- og loka titla mynda sinna sjálfur. Í sjónvarpsþáttaröðinni Það er svo margt  fékk hann meira að segja konu sína til liðs við sig en hún leikur upphafsstef þáttanna á flygilinn heima í stofu. Nánari útlistun á kvikmyndum Magnúsar má lesa hér.

8. Félag kvikmyndagerðarmanna

Magnús var gagnrýninn á að útlendingar væru fengnir til að gera kynningarmyndir um Ísland og var talsmaður þess að fela bæri Íslendingum þau störf. Leiða má líkur að því að sú mynda hans sem fór víðast, Hálendi Íslands / The Highlands of Iceland (1953), hafi verið gerð sem viðbragð við þessu, t.d. við myndinni Northern Story, kynningarmynd sem breska kvikmyndafélagið Ryant Pictures myndaði hérlendis sumarið 1950. Í viðtali í Tímanum 1967 lítur hann yfir farinn veg og rifjar upp að sér hafi fundist að þeir sem hafi haft umsjón með íslenskum ferðamálum hafi í þessu samhengi hampað útlendingum en ekki haft áhuga á samstarfi við Íslendinga. Hann hafi til dæmis leitað til Ferðaskrifstofu ríkisins um stuðning fyrir mynd sína Hálendi Íslands en mætt tómlæti svo þeir Sveinbjörn gáfu hana bara út sjálfir. Myndin hafi svo verið keypt í tugum eintaka af utanríkisráðuneytinu.

Magnús hafði kallað eftir því opinberlega allt aftur til ársins 1956 í lokaorðum greinar sinnar Fræðslukvikmyndir og segulhljóðritun að stuðla þyrfti að skipulegri kvikmyndagerð í landinu en þegar ljóst varð að Sjónvarpið myndi hefja útsendingar seinni hluta árs 1966 höfðu hann og nokkrir aðrir sjálfstætt starfandi kvikmyndagerðarmenn áhyggjur af stöðu sinni gagnvart þeirri stofnun. Sem atvinnugrein var kvikmyndagerð ekki burðug og í viðleitni til þess að bæta stöðu sína á markaði stofnuðu nokkrir kvikmyndagerðarmenn Hagsmunasamtök kvikmyndagerðarmanna þann 25.5. 1966, síðar FK (Félag kvikmyndagerðarmanna). Markmið félagsins var að koma fram sem samningsaðili félagsmanna og verndari höfundarréttar þeirra. Aðaldrifkrafturinn yrði nýttur í samningsgerð við Sjónvarpið og að hvetja íslensk fyrirtæki og ríkisstofnanir til þess að leita til íslenskra kvikmyndagerðarmanna við gerð kvikmynda er varða Ísland. Fyrstu stjórn félagsins skipuðu: Magnús Jóhannsson útvarpsvirkjameistari, formaður, Óskar Gíslason kvikmyndatökumaður, gjaldkeri, Ásgeir Long vélstjóri, ritari. Varamenn voru þeir Ósvaldur Knudsen málarameistari og Vigfús Sigurgeirsson ljósmyndari. Nokkrum áratugum síðar heiðraði félagið fyrsta formann sinn og á heiðursskjalinu stendur:

Félag kvikmyndagerðarmanna gjörir fyrsta formann félagsins Magnús Jóhannsson að heiðursfélaga fyrir brautryðjendastörf í þágu kvikmynda á Íslandi.

Magnúsar Jóhannssonar útvarpsvirkjameistara verður minnst fyrir sitt merka framlag til kvikmyndagerðar á Íslandi, einkum sinn óstöðvandi tækniáhuga og hugvitssemi við útvegun hvers kyns kvikmyndagerðartækja á tímum hafta, fyrir eftirvinnslu kvikmynda frá upphafsárum kvikmyndagerðar á Íslandi, ákafa í miðlun vitneskju sinnar og fyrir fallegar náttúrukvikmyndir sinnar tíðar. Síðast en ekki síst eigum við honum að þakka þá framsýni að hlutast til um varðveislu elsta íslenska kvikmyndaefnisins og varðveita þannig uppruna kvikmyndagerðar á Íslandi.

9. FJÖLSKYLDUHAGIR 

Magnús Jóhannsson (3. september 1912 – 15. september 1997) var fæddur að Skjaldfönn í Skjaldfannardal í Ísafjarðardjúpi. Foreldrar hans voru Jóna Sigríður Jónsdóttir, ljósmóðir, frá Ytri-Hjarðardal í Önundarfirði, en uppalin á Stað í Súgandafirði, og Jóhann Jens Matthías Ásgeirsson frá Skjaldfönn. Magnús var þriðji í röð átta systkina. Hann lærði tréútskurð hjá Guðmundi frá Mosdal 1928 en 1932 flutti hann til Reykjavíkur til að læra útvarpsvirkjun á Viðgerðastofu útvarpsins. Á árunum 1933-1943 starfaði hann sem stöðvarvörður á Vatnsenda ásamt Sveinbirni Egilssyni. Þeir stofnuðu Radio & raftækjastofuna 1943 að Óðinsgötu 2 í Reykjavík. Magnús bjó í herbergi í bakhúsi sem Sveinbjörn hafði byggt og hýsti verkstæði og upptökusal Raftækjastofunnar. Af lýsingum Úlfars, sonar Sveinbjörns, var þessi vistarvera ekki stór og rúmaði aðeins rúm og ísskáp. En af lýsingum eiginkonu Sveinbjörns að dæma kom það sennilega ekki að sök því unnið var alla daga fram undir miðnætti, slíkur var áhuginn á fjarskiptatækninni. Magnús var einn af stofnfélögum Jöklarannsóknafélagsins 1950 enda þekkti hann Jón Eyþórsson veðurfræðing, stofnanda og formann Jöklarannsóknafélagsins, vel, leit raunar á hann sem fóstra sinn. Magnús var mjög virkur í félaginu og kom að jöklarannsóknum, var í ferða- og skálanefndum og sá um fjölmarga leiðangra á jökla og filmaði talsvert í þessum ferðum og lét sig ekki muna um að teikna sinn eigin jöklabíl og láta smíða hann.

Konu sinni, Hönnu Brynjólfsdóttur (1910-1989) ljósmyndara, kynntist Magnús 1957 og giftu þau sig tveimur árum síðar, 7.3. 1959, og bjuggu meðan Hanna lifði í húsi hennar í Skeiðarvogi 91. Hanna var fráskilin og átti þrjú stálpuð börn sem voru komin og að komast á unglingsaldur þegar hún og Magnús kynntust. Þau eru í aldursröð: Örn (rafmagnsverkfræðingur), Jóna (hjúkrunarfræðingur) og Gylfi (lyfsali). Þau Magnús áttu sameiginleg áhugamál í ljósmyndun og hálendis- og jöklaferðum og voru virkir félagar í Jöklarannsóknafélagi Íslands. Jóna, dóttir Hönnu, segir að fólk hafi skrifað sig á lista sem lágu frammi t.d. bæði á ljósmyndastofunni Asis á Laugaveginum þar sem Hanna vann og hjá Radio & raftækjastofunni á Óðinsgötu og safnað hafi verið saman í hópa til að fylla bílana sem fóru í jöklarannsóknaferðirnar. Þau Magnús og Hanna hafi tekið fjölda mynda í þessum ferðum, aðallega slides-myndir, og þegar búið var að framkalla voru haldnar myndasýningar heima hjá þeim í Skeiðarvoginum með ferðafélögunum og hafi oft verið kátt á hjalla.

Heimilislífið var skemmtilegt. Magnús hafði aðstöðu fyrir kvikmyndagerð sína í kjallara hússins og án vafa hefur það átt sinn þátt í almennt góðu ásigkomulagi þess myndefnis sem hann hlutaðist til um að varðveita að hann skyldi vera meðvitaður um varðveisluaðferðir svo sem kalda geymslu fyrir filmuefni en Magnús geymdi filmurnar í kaldri geymslu undir útidyratröppunum. Í eftirmælum um Magnús segir: „Magnús var hægur maður í fasi, stilltur og hlýr, traustur vinur og fús til að miðla þekkingu sinni.“ Af minningargreinum að dæma má ætla að hann hafi gefið sig allan í það sem hann tók sér fyrir hendur.

Kvikmyndir – Magnús Jóhannsson

Magnús Jóhannsson útvarpsvirkjameistari, eignaðist sína fyrstu kvikmyndatökuvél árið 1950 og hófst þegar handa við kvikmyndagerð. Viðfangsefnis kvikmyndanna var oftast leitað í náttúru Íslands; landslag, fugla- og dýralíf en jafnframt var hann áhugasamur og meðvitaður um að Ísland stóð á tímamótum þar sem gamli tíminn var við það að lúta í lægra haldi fyrir nýjum gildum og tækniaðgengi sem breyta myndi öllu sviðinu. Þekktustu titlar mynda hans og jafnframt þær myndir sem hann var stoltastur af eru Laxaklak, Highlands of Iceland, Reykjavík 1957, Fuglarnir okkar, The Glacier Adventure og Arnarstapar. Að auki myndaði Magnús rannsóknarleiðangra jöklarannsóknamanna en slíkar rannsóknir voru honum mjög hugleiknar allt frá því hann kynntist á unglingsaldri Jóni Eyþórssyni veðurfræðingi, sem þá var við rannsóknir á Drangajökli skammt frá æskuheimili hans. Eftir Magnús liggja einnig kvikmyndabútar af ýmsu tagi sem hver um sig hefur mikið heimildagildi, heimildir um löngu liðna tíð, viðburði og verkþætti sem ekki sjást lengur. Má þar nefna myndir eins og Fjárflutningar 1950, svarthvíta mynd sem sýnir flutning sauðfjár úr Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu yfir í Borgarfjörð vegna fjárskipta, og myndina Hvalskurður frá 1958.

Magnús var áhugaljósmyndari og tók virkan þátt í Félagi áhugaljósmyndara. Hann var listrænn maður og drátthagur eins og sést í vel úthugsaðri myndatöku og innrömmun í kvikmyndun sjálflærðs manns. Húmor er aldrei langt undan í kvikmyndagerð hans og greinilega oft glatt á hjalla og fíflast fyrir myndavélina í jökla- og Grænlandsferðum. Upphafstitillinn Í gæsaveri er skrifaður á eggjaskurn og mynd tekin af og orðið Endir undir lok sömu myndar er mótað með brotum af eggjaskurn.

Það er athyglisvert hvaðan Kvikmyndasafni Íslands hafa borist kvikmyndir Magnúsar. Stærstur hluti kemur frá honum sjálfum ýmist vegna þess að hann vildi að þær yrðu varðveittar um ókomin ár eða úr dánarbúi hans að honum gengnum. Síðan er fjöldi kópía sem koma frá ýmsum stofnunum sem Magnús hefur þá væntanlega selt sýningareintak. Þetta eru stofnanir eins og Þjóðminjasafn Íslands í gegnum Árbæjarsafn, Icelandair (fyrrum Loftleiðir), utanríkisráðuneytið, Alþingi, Fræðsluskrifstofa Reykjavíkur o.fl. Þetta þýðir að myndir hans og það kvikmyndaefni sem hann varðveitti hefur verið nokkuð víða í dreifingu.

Hljóðupptökum á stálvír, sem honum þóttu einhvers verðar, hafði Magnús komið í var hjá þeim er hann taldi að helst myndu láta sig þær varða eins og Íþöku, bókasafni Menntaskólans í Reykjavík, og í varðveislu hjá Byggðasafninu á Skógum en nú hafa báðar þessar stofnanir komið upptökunum í vörslu Kvikmyndasafns Íslands.

Myndir Magnúsar urðu sumar til á löngu árabili eins og verða vill við gerð náttúrulífsmynda en Magnús varð fyrstur Íslendinga til þess að gera dýralífsmyndir. Einnig var það mynd eftir hann sem send var fyrst á kvikmyndahátíðina í Cannes frá Íslandi. Myndirnar verða hér taldar upp og gerð grein fyrir þeim í þeirri röð sem þær komu út.

Laxaklak í Elliðaánum – 1950

19 mínútna löng hljóðsett kvikmynd í lit.

Á upphafsskilti segir: Radio & raftækjastofan sýnir einn af fleiri þáttum sem gefnir eru út undir merkjum Iceland Falcon Films (kyrrmynd af fálka í lit og landslag í bakgrunni). Laxaklak. Myndina gerðu: Magnús Jóhannsson, Kristján Sólmundsson, Sveinbjörn Egilsson. Þularins, Péturs Péturssonar, er ekki getið í kreditskráningu.

Kvikmyndin sýnir laxaklak á Laxalóni. Sýnt er hvernig farið var að því að veiða laxinn í klakstöðinni við Elliðaár, kreista úr honum hrogn og svil, blanda þeim saman, klekja út hrognunum og loks koma seiðunum á legg. Fylgst er með hrognatöku og klaki laxaseiða sem síðan eru alin þar til þau eru nógu þroskuð til að verða flutt til nýrra heimkynna víðs vegar um land og jafnvel til fjarlægari staða.

Magnús ræðst ekki á garðinn þar sem hann er lægstur við gerð þessarar myndar sem lætur lítið yfir sér en er upplýsandi um þessa iðju, laxaklak. Eftirtekt vekur einkum tvennt, annars vegar notkun eins konar vængs sem strýkur yfir myndflötinn í stað þess að klippt sé til að skilja myndskeiðin að. Hitt eru nærmyndir lifandi hrogna og seiða sem sýna lífið í sinni smæstu mynd og honum tekst að mynda þrátt fyrir afar takmarkaðan tækjakost.

„Svo tek ég eftir því einn daginn að þá er hrognhjúpurinn sprunginn og seiðið er að rétta úr kútnum. Þá fer ég undir eins til myndavélarinnar og með þeirri tækni sem ég kunni þá eftir prófun á myndavélinni og annað þess háttar, þá var ekkert um annað að ræða heldur en að drífa sig í þetta svo til á svipstundu meðan að hrognin væru lifandi í glasinu hjá mér og ég setti vélina upp með millihringjum til þess að komast í sem svaraði tommu fjarlægð frá því og svo beitti ég ljósum á hrognið í glasinu. Með þessu tókst mér og ég tel það næstum furðanlegt miðað við það að þurfa að reikna út ljósnæmi filmunnar og að hitinn var það mikill af því ég var með þessa lampa svo nærri að það voru bara nokkrar mínútur sem ég hafði en þá voru seiðin steikt.“

Í Veiðimanninum nr. 141 frá árinu 1993 er sagt frá því að 1950 hafi verið gerðar þrjár myndir um laxaklak og veiðiskap. Þetta voru myndir eftir Ósvald Knudsen um veiðiskap og veiðivötn, mynd um sama efni sem Kjartan Ó. Bjarnason gerði og myndin Laxaklak um klakið í Elliðaánum eftir Magnús Jóhannsson. Mynd Magnúsar fékk ágætis dóma í blöðum, t.d. er haft eftir Jónasi B. Jónssyni, fræðslufulltrúa Reykjavíkur, að Reykjavíkurbær eigi allstórt safn kvikmynda og þar með talið allnokkrar íslenskar fræðslumyndir og nefnir Jónas sérstaklega myndina Laxaklak sem honum finnst vera ein best gerða kvikmyndin í því safni. „Þetta er tal- og litmynd, mjög falleg og gefur afbragðsgóða mynd af laxaklakinu og uppvaxtarárum laxins. Skýringartextinn, sem Pétur Pétursson þulur hefur talað inn, er bæði skýr og skemmtilegur.“ Myndin var í útleigu frá Fræðslumyndasafninu um langt skeið til skóla og annarra.

Highlands of Iceland (1953) er lagleg lítil landkynningarmynd þar sem falleg kvikmyndataka umvefur skemmtilega samsettan texta. Mynd og hljóð ná að flétta saman allt það sem þykir áhugavert enn þann dag í dag fyrir erlenda gesti sem heimsækja landið nefnilega fjölbreytta náttúru og náttúrufyrirbæri svo sem víðerni, fjöll, jökla, ár og fossa, hitasvæði, bæði hveri og eldgos, auk þess að nefna villta fugla og laxa. Hún er 13 mínútna löng, í lit, á ensku og hljóðsett með dramatískri tónlist í anda spennumynda þess tíma. Myndin er unnin upp úr myndefni Magnúsar teknu víðs vegar um landið nema grunur leikur á að eitt nærmyndarskot af glóandi hrauni sé fengið frá kvikmyndagerðarmanninum Ósvaldi Knudsen.

Myndin var svar Magnúsar við skorti á landkynningarmyndum þessa tímabils en honum fannst Íslendingum renna blóðið til skyldunnar við gerð slíkra mynda fremur en að láta útlendingum það eftir. Hann leitaði samvinnu við Ferðaskrifstofu ríkisins við fjármögnun myndarinnar en fékk neitun við umleitan sinni svo þeir Sveinbjörn Egilsson, meðeigandi Magnúsar í Radio & raftækjastofunni, framleiddu hana bara sjálfir.

„Það er nú einu sinni svo, að þeir sem hafa umsjón með íslenzkum ferðamálum, hampa útlendingum og vilja allt fyrir þá gera, en við, þessir litlu íslenzku kallar, við eigum takmörkuðum vinsældum að fagna.“

Meira en 50 sýningareintök myndarinnar voru í umferð hjá utanríkisráðuneytinu og fleiri aðilum svo hún hefur farið víða og eftir því sem næst verður komist er þetta fyrsta íslenska kvikmyndin sem fór á frönsku kvikmyndahátíðina í Cannes. Það var árið 1954 og keppti hún í flokki stuttmynda, Short films, ásamt 55 öðrum myndum hvaðanæva úr heiminum.

Á heimasíðu Cannes-hátíðarinnar eru kredit myndarinnar svona:

Magnús Jóhannsson; Director, Film editor

Bjarni Guðmundsson: Script / Dialogue

Sveinbjörn Egilsson: Cinematography

Á filmunni sjálfri eru kreditin svona:

Commentary; Bjarni Guðmundsson

Narrator; Lionel Marson

Photography: Magnús Jóhannsson

Það er áhugavert að aðstandendur hátíðarinnar draga nöfn kvikmyndagerðarmannanna fyrst fram, Magnús sem leikstjóra eða höfund myndarinnar að erlendri fyrirmynd, nokkuð sem ekki var orðin hefð á Íslandi ennþá enda sett samasemmerki á milli þess að vera titlaður kvikmyndatökumaður verks og að vera höfundur hennar. Þetta sést á kreditlista filmunnar þar sem Magnús ber eingöngu titil kvikmyndatökumanns. Hins vegar titla þeir hjá Cannes Sveinbjörn sem tökumann sem er harla ólíklegt að eigi við nokkur rök að styðjast því kvikmyndatakan var alfarið Magnúsar. Jafnframt er sennilegast að kreditlistinn á filmunni undirstriki hið augljósa á Íslandi að Bjarni og Lionel Marson, þulur hjá BBC, séu í raun gestir í kvikmynd Magnúsar.

Myndin var ekki til á íslensku fyrr en hún var undirbúin fyrir sjónvarpsþáttinn Það er svo margt sem Magnús var með hjá Ríkissjónvarpinu á áttunda áratugnum. Þar kemur fram að hann er sér þess meðvitandi að myndin hafi vakið athygli erlendis og hún hefst á orðunum:

„Hálendi Íslands er landkynningarkvikmynd gerð til þess að vekja athygli útlendinga á hinum sterku andstæðum íslenskrar náttúru og benda á Ísland sem markverðan áfangastað ferðamanna utan úr heimi. Hér er myndin sýnd í fyrsta sinn með íslenskum texta en verður að sjálfsögðu með nokkuð öðru svipmóti en vert væri fyrir innlenda notkun. Myndin hefur vakið athygli erlendis, þess vegna er hún sýnd hér.“

Í skjölum utanríkisráðuneytisins frá þessum tíma er að finna fjölda beiðna um eintak af myndinni frá hinum ýmsum sendiráðum og ræðismannsskrifstofum bæði vestan hafs og austan. Við stutta yfirlegu yfir þeim skjölum má sjá að The Highlands of Iceland var sýnd í Englandi, Frakklandi, Þýskalandi, Sviss, Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Einnig í New York, Hollywood, Washington, Cleveland og Chicago í Bandaríkjunum og í Winnipeg í Kanada. Einnig var hún sýnd í Moskvu í Sovétríkjunum og suður í Tel Aviv í Ísrael. Það er því ekki ofsögum sagt að hún hafi farið víða.

Magnús hlýtur að hafa vitað af veru myndarinnar í Cannes 1954 þótt hann hafi ekki gert mikið úr því við nánustu fjölskyldu og ef til vill hefur Cannes ekki þótt neitt merkilegri en hver annar sýningarstaður enda hátíðin ennþá ung, stofnuð 1946, og hróður hennar kannski ekki orðinn eins mikill og síðar varð. Sjá má í bréfasafni utanríkisráðuneytisins í febrúar 1954 að ákvörðun hefur verið tekin um að senda Highlands of Iceland á hátíðina og sendiráðið í París er beðið um að annast alla umsýslu. En einnig kemur fram í bréfi þessu ,,…að verið er að reyna að útvega sérstaka kópíu, dálítið endurbætta, fyrir þessa hátíð, en vafasamt er hvort hún yrði tilbúin í tækan tíma … Verið er að gera franskan texta, samhljóða þeim enska, og mun reynt að sjá til þess að sendiráðið fái eintak af honum til afnota með sínu eintaki af myndinni.“

Í bréfi frá sendiráðinu í París skrifar Haraldur Kröyer að aflokinni hátíðinni að hann hafi spurst fyrir um gengi myndarinnar á hátíðinni en ekki fengið önnur svör en þau „…að engin slæm blaðaummæli muni hafa komið um myndina…“ og það þótti gott. Haraldur biður jafnframt um að fá að halda sýningareintakinu sem hann hefur undir höndum enda á hann von á frekari útlánsbeiðnum./

„Hér kynnumst við hálendi Íslands, landsins sem þrátt fyrir hnattstöðu sína nærri heimskautsbaug er alls ekki eins nakið og kuldalegt og nafnið bendir til. Landið okkar með langa vor- og sumardaga, tært loft og óviðjafnanlegt víðsýni býður hverjum þeim sem óskar að víkja af alfaraleið að fylgja farvegum jökulánna frá byggðinni upp til öræfanna.“

Texti Magnúsar á íslensku fylgir hinum enska þulartexta myndarinnar að mestu en þó er sleppt augljósum skýringum gerðum fyrir þá sem ekki þekkja til á Íslandi en þess í stað bætt við sterkum náttúrulýsingum og nákvæmari staðsetningum en er að finna í enska þulartextanum.

Myndin er varðveitt í fjölda eintaka hjá Kvikmyndasafni Íslands sem flest eru á ensku en einnig á dönsku og íslensku.

Hvað sem allri frægð líður þá vissu þeir Magnús og Sveinbjörn af ákveðnum meðbyr

og auglýstu sig undir merkjum Icelandic Falcon Films í Menntamálum árið 1954:

Kvikmyndirnar

„LAXAKLAK“

og

„THE HIGHLANDS OF ICELAND“

eru gerðar af oss.

Þættir úr íslensku fuglalífi eru í undirbúningi.

Fuglarnir okkar (1958)

29 mínútna kvikmynd í lit, tali og tónum. Upphafsskilti er handgert af Magnúsi, rauðir stafir með hvítri skyggingu á bláum fleti og hvít álft sem flýgur yfir stafina klippt út úr kartoni og titlinum „Fuglarnir okkar. Myndina gerði Magnús Jóhannsson“.

Myndin hefst á Arnarhóli þar sem börn renna sér á sleðum. Sveitarómantíkin svífur yfir vötnum og í þulartextanum eru leiddar líkur að því að börn, sem sum hver fái að njóta dvalar í sveit á sumrin, rifji upp tengsl sín við dýrin og vafri niður að suðurenda Tjarnarinnar, Þorfinnstjörn, í leit að ró. Mörg hundruð endur af tíu mismunandi tegundum hafa hreiðrað sig þar. Rakið er hvernig þær unga út ungum sínum við nærliggjandi polla og mýri og koma síðan með þá á tjörnina þar sem börnin gefa þeim bita af nestinu sínu á leið til og frá skóla. Næst fangar kvikmyndin mávana við Reykjavíkurhöfn, síðan hrafna og kynnir einnig til leiks álftir og gæsir fyrir austan fjall. Lóan kemur stundum snemma í apríl og hefur viðdvöl í borgarlandinu á ferð sinni upp í heiðarlöndin. Spóinn og jaðrakaninn koma í apríl en tjaldurinn er bæði staðfugl og farfugl hér. Svona heldur myndin áfram og hver fuglategundin af annarri er kynnt til sögunnar með smávegis fróðleik um hverja og eina; lundi, súla, æður, skógarþröstur og þannig má áfram telja.

Myndefnið er fjölbreytt og sýnir fuglana í sínu náttúrulega umhverfi, hreiður þeirra, egg og unga. Þulartextinn bindur myndefnið saman í ágætlega samfléttaða frásögn sem er styrkt með fallegri klassískri tónlist. Magnús leyfir á stundum myndefninu að lifa án útskýringa eins og þegar ungar eru að koma úr eggi eða þegar litlir hnoðrar reyna fyrir sér skoppandi um eða kúrandi allir saman í einni kös. Styrkur myndarinnar er án vafa myndleg fjölbreytni en greinilegt er að langan tíma og mikla yfirsetu hefur tekið að safna þessu myndefni saman. Í blöðunum var sagt frá fyrirhugaðri frumsýningu myndarinnar undir fyrirsögninni Afbragðs fuglamynd á kvöldvöku og sagt frá því að Magnús hafi undanfarin fimm ár unnið að gerð hennar. Af yfirferð yfir kvikmyndasöguna verður ekki annað séð en að Magnús hafi fyrstur íslenskra kvikmyndagerðarmanna ráðist í gerð dýralífsmynda, ekki síst mynda um fugla. Ósvaldur Knudsen gerði reyndar mynd sína Refur grefur greni í urð árið 1961 en þá hafði Magnús þegar gert bæði Laxaklak (1950) og Fuglarnir okkar (1958) auk þess að vera langt kominn með myndina Arnarstapar (1964). Aðrir samtíma kvikmyndagerðarmenn voru uppteknari af öðrum viðfangsefnum eins og Íslands- og bæjarmyndum og mynduðu einnig mannlífið í sinni fjölbreyttustu mynd auk fyrstu leiknu kvikmyndanna.

Aðeins er til eitt fullbúið sýningareintak þessarar myndar og ekki liggur fyrir hversu mörg sýningareintökin voru en mikið aukaefni fylgir henni og margt af því eru klippur með titli/titilspjaldi sem vísar til tegundarinnar. Ekki er ljóst hvað vakti fyrir höfundi með þessu, þ.e. hvort eingöngu er um vinnsluefni að ræða eða klippur sem sýndar hafa verið við einhver tækifæri. Að minnsta kosti eru þessi titilspjöld ekki notuð í löngu, talsettu útgáfunni. Allt þetta mynd- og hljóðefni hefur verið stafvætt og því væri hægt að setja saman nýtt og hreinsað sýningareintak ef áhugi væri fyrir því.

Reykjavík 1957

Myndin er 16 mínútna löng kynningarmynd á hinni nútímalegu Reykjavík samtímans sem einkennist af uppbyggingu og nútímavæðingu á Íslandi. Nokkrar Reykjavíkurmyndir höfðu verið gerðar áratuginn á undan útkomu hennar og fleiri áttu eftir að líta dagsins ljós árin á eftir enda lék höfuðborgin stórt hlutverk í sjálfsmyndaruppbyggingu hinnar ungu sjálfstæðu þjóðar. Þetta voru myndir eftir helstu kvikmyndagerðarmenn þess tíma, Loft Guðmundsson, Óskar Gíslason, Kjartan Ó. Bjarnason, Ósvald Knudsen og Magnús sjálfan sem hafði gert myndina Reykjavík 1947-54 sem er mynd í hefðbundnum stíl þeirra mynda sem menn höfðu verið að gera um hina ýmsu þéttbýliskjarna landsins í sparifötunum. Sú mynd er þögul.

Reykjavík 1957 er aftur á móti í lit og hljóðsett með bæði tali og tónum sem óneitanlega hjálpar til við nútímalegri framsetningu og kynningu á viðfangsefninu, hinni nýju Reykjavík.

Hún hefst á textaskilti þar sem heitið Reykjavík 1957 birtist með bláum stöfum á rauðum grunni og styttan af Ingólfi Arnarssyni er í silúettu er fyrir miðju fyrir aftan stafina. Næst kemur kreditskilti: Myndina gerði Magnús Jóhannsson í samvinnu við Pál Líndal og Lárus Sigurbjörnsson. Textann flytur Hersteinn Pálsson. Grunnurinn dökkur en letrið að mestu í rauðu nema nöfn samstarfsmanna Magnúsar þar sem letrið er minna, en hvítt.

Frá fyrsta myndskeiði hljómar lofsöngur í flutningi karlakórs. Sjónum okkar er beint að Eimskipahúsinu og umhverfi þess og þulur hefur upp raust sína:

„Reykjavík, borgin okkar. Ungur höfuðstaður og nýtísku borg.“

Kvikmyndataka er ágæt, björt og skýr, litir djúpir og fallegir. Vélin er oftast kyrr með undantekningum þó. Magnús nálgast viðfangsefni sitt, Reykjavíkurborg, mannlíf og uppbyggingu, með augum forvitins rannsakanda sem lætur ekki mikið fyrir sér fara en skráir þó öll hin smæstu litbrigði umhverfisins sem til skoðunar er hverju sinni. Ramminn er oft fallega úthugsaður og mynduppbygging ágæt. Þulurinn leiðir okkur í gegnum helstu breytingar sem eru að eiga sér stað í höfuðstaðnum sem er að stækka úr bæ í nútímaborg með umferðarmannvirkjum, uppbyggingu nýrra íbúðarhverfa og stórum byggingum fyrir stjórnsýslu, skóla, íþróttir og heilsugæslu. Unnið er að beislun vatnsorkunnar, grundvallar nútímavæðingar okkar. Veðrið er fallegt og konur og börn njóta þess í blómskrúði því sem unglingar í sumarvinnu sinna og prýðir miðborgina. Höfnin er hin sanna lífæð og tenging við umheiminn; útflutningur fiskafurða og innflutningur nútímans.

„Bærinn sem við erum að byggja og skipuleggja þessi árin er aðeins áfangi á langri leið,“ segir þulurinn „…nýju hverfin eru með stórborgarsvip eins og best má sjá úr lofti…“

Við sjáum loftmynd af Háaleitishverfinu með ný- og hálfbyggðum húsum við bogadregnar akbrautir sem kvíslast út frá miðlínu eins og gárur á vatni. Hér er það ekki nein tilviljun sem ræður för heldur ofurnákvæmt skipulag til framtíðar unnið í stórhýsi Hitaveitunnar við Skúlatún. Unnið er eftir líkönum. Það er ekki bara nútíðin heldur framtíðin sem er komin til Reykjavíkur.

Það er augljóst að efnistök myndarinnar helgast að miklu leyti af fyrirfram ákveðnum þáttum borgarstjórans í Reykjavík því í dagbók Magnúsar frá 1957, nánar tiltekið 12. júlí, er gerð grein fyrir fundi hans með borgarstjóra sem fer þess á leit að þeir Sveinbjörn Egilsson geri mynd um Reykjavík sem verði tilbúin fyrir haustið, 12-15 mínútur að lengd og sýni stofnanir og starfsemi borgarinnar. Í dagbókarfærslunni segir einnig að af bæjarins hálfu skuli vera til ráðuneytis þeir Sveinn Ásgeirsson, Páll Líndal og Lárus Sigurbjörnsson og þeir muni kalla Magnús til sín. 17. júlí má sjá á færslu í sömu bók að Magnús hefur þegar hafist handa. Greinilega hefur þessi pöntun á myndinni ekki verið innsigluð með samningi því tæpu ári síðar eða 1. ágúst 1958 sendir Radio & raftækjastofan Reykjavíkurborg uppástungu að samningi um eignar- og notkunarrétt á myndinni ásamt beiðni um eingreiðslu fyrir þrjú eintök hennar, kr. 24.000. Ýtarlegri samningur milli málsaðila er síðan undirritaður í Reykjavík í desember þetta sama ár en í honum er útlistað að Radio & raftækjastofan sé útgefandi og eigandi myndarinnar. Reykjavíkurborg öðlist með honum takmarkaðan sýningarrétt og sé óheimilt að sýna hana opinberlega gegn gjaldi. Annar sýningarréttur sé í eigu Radio & raftækjastofunnar. Þetta er nákvæmasti réttindasamningur og sá fyrsti sinnar tegundar sem vitað er af í íslenskri kvikmyndasögu.

Á Kvikmyndasafninu eru varðveitt nokkur sýningareintök myndarinnar, flest í sæmilegu ástandi. Þau hafa nú verið stafvædd og endurgerð unnin upp úr þeim.

Glacier Adventure, The (1952)

25 mínútna heimildamynd um björgun flugvélarinnar Geysis sem brotlenti á Vatnajökli 1950, björgunaraðgerðir sem miðuðu að því að ná vélinni niður af jöklinum.

Loftleiðir Presents (logo fyrirtækisins)

The Glacier Adventure (á grafískum fleti / skilti).

Photography by leaders of the expedition the Loftleiðir captains Alfred Elíasson and E.K. Olsen. Other photographers Edvard Sigurgeirsson and Magnús Jóhannsson

Text Sigurður Magnússon (sem einnig er þulur en ekki getið)

Editing Magnús Jóhannsson and Sigurður Magnússon

Þótt Magnús tali um þessa mynd sem eina af sínum helstu myndum verður ekki annað séð en að flugfélagið Loftleiðir hafi framleitt hana. Kvikmyndataka var á höndum fjögurra manna; Alfreðs Elíassonar og E.K. Olsens (flugmenn) sem stýrðu leiðangrinum, Magnúsar Jóhannssonar og einnig Eðvarðs Sigurgeirssonar. Í myndinni má þekkja myndefni sem Magnús tók árið áður þegar hann og félagar hans í Jöklarannsóknafélaginu unnu að rannsóknum á Vatnajökli. Þetta eru geysifallegar innrammanir af snjóhengjum í sólskini sem teiknast eins og sjálfstæð listaverk. Einnig af mönnum að ganga inn á milli lagskiptra ísveggja jökulsins og svo mörgu öðru bæði í nærmyndum og víðari yfirlitsmyndum. Óljósara er með aðra kvikmyndatöku, þ.e. hver kvikmyndatökumannanna á hvaða myndskeið.

Enginn er skráður höfundur myndarinnar, reyndar var það ekki alltaf gert á þessum tíma, né er hljóðvinnslu hennar getið sem sennilegt má teljast að hafi verið á borði Radio & raftækjastofunnar svo sannarlega hefur Magnús þá unnið við og haldið utan um flest skapandi störf sem eru að baki tilurð myndarinnar; kvikmyndatöku, klippingu og hljóðsetningu. Þeim Loftleiðamönnum hefur þótt skipta máli að telja sína menn upp fyrst í kreditlista og sannarlega var Sigurður Magnússon rithöfundur höfundur texta en eins og að framan er sagt hefur Magnús haldið utan um verkið og er því hinn eiginlegi leikstjóri myndarinnar.

Upphafstitlar renna yfir skjáinn undir erlendri kvikmyndatónlist og þulur hefur upp raust sína og fer með ljóðrænan texta nóbelskáldsins:

„Þar sem jökulinn ber við loft hættir landið að vera jarðneskt, en jörðin fær hlutdeild í himninum, þar búa ekki framar neinar sorgir og þessvegna er gleðin ekki nauðsynleg, þar ríkir fegurðin ein, ofar hverri kröfu.“

Á vetrarmánuðum 1951 höfðu flugmennirnir Alfreð Elíasson og E.K. Olsen undirbúið björgunarleiðangur með tólf harðsnúnum mönnum sem skyldi leggja í næsta vor eða í apríl 1952 til að bjarga flugvélinni Geysi sem brotlent hafði á Vatnajökli. Leiðangursmenn sjást á Kirkjubæjarklaustri leggja á sleða sína allt sem þarf fyrir björgunarleiðangurinn; hús og vistir og annað það sem til þurfti. Farið var á jarðýtum 60 kílómetra leið að jökulröndinni. Veður voru með ýmsu móti og myndin sýnir lítillega frá níu daga frámokstri frá skíðaflugvélinni þar sem ýmislegt gekk á, til dæmis þegar nánast hafði verið lokið við frámoksturinn gerði slíkt fárviðri að allur snjórinn fauk aftur að henni svo hefja þurfti verkið að nýju. Myndatökumönnum tekst með ágætum að fanga augnablik sem sýna hvernig flugvélin stendur alveg á kafi í snjó og leiðangursmenn moka frá henni með öllum tiltækum tækjum; gröfu og handskóflum. Myndatakan er skýr þótt í stöku skoti séu mennirnir í silúettu vegna ofbirtunnar á jöklinum. Loftmyndir, frá því þegar varningi er kastað úr flugvél, varpa einstöku ljósi á aðstæður og stærð verkefnisins sem unnið er að.

Dramatík myndarinnar fæst með ágætu samspili myndatöku, klippingar og þulartexta þar sem gerð er grein fyrir kapphlaupi björgunarmanna við tímann því ef vorleysingar verða of miklar áður en tekst að koma vélinni niður að jökulröndinni má búast við algerum vandræðum. Tónlist myndarinnar er dramatísk kvikmyndatónlist sem við þekkjum úr kvikmyndum fimmta og sjötta áratugarins og styður afar vel við dramatík kvikmyndarinnar með sínum hæðum og lægðum, rífur sig upp á milli þess sem hún fellur ljúf og þægileg með myndskeiðunum. Í maíbyrjun tókst að koma vélinni á loft aðeins fjórum vikum eftir að leiðangurinn lagði upp í björgunina. Vélin sést lenda í Reykjavík við mikinn fögnuð Reykvíkinga.

Lokakredit: Loftleiðir film (logo)

Ólíkar útgáfur

Myndin er til og varðveitt hjá Kvikmyndasafni Íslands bæði á íslensku og ensku en einnig er til önnur útgáfa sem gengur undir nafninu Glacier Adventure, The – Endurgerð útgáfa. Athygli vekur að upphafsstef og fortitlar eru ekki þeir sömu í útgáfunum tveimur. Á upphaflegu íslensku útgáfunni eru upphafsskiltin líka á ensku en eru stafir á svörtum grunni en á þeirri ensku endurgerðu hefur hvítur textinn grunn sem er lifandi yfirlitskvikmynd af Vatnajökli, nokkuð sem sjaldnast var á íslenskum myndum þessa tíma enda þurfti að leita til kvikmyndavinnustofa (e. laboratory) við gerð slíkra myndskeiða. Í þeirri endurgerðu er talað um „supporting photography“ meðan á þeirri íslensku upprunalegu stendur „Other photographers“ og í þeirri ensku endurgerðu er þriðji kvikmyndatökumaðurinn nefndur, þ.e. William A. Keith sem ekki er getið í þeirri upprunalegu. Í endurgerðu útgáfunni kemur fram að „Narrator“ er John Cannon og síðasti fortitillinn segir til um enskan framleiðanda; A Keith Films production en í þeirri upprunalegu er Keith alls ekki getið hvorki sem þular né framleiðanda en hins vegar er sagt frá því að klipping sé á höndum þeirra Magnúsar Jóhannssonar og Sigurðar Magnússonar sem endurgerða útgáfan gefur ekki upp.

Þegar útgáfurnar tvær eru bornar saman verður ljóst að þær eru ekki klipptar á sama hátt. Kannski er það þess vegna sem þeirra Magnúsar og Sigurðar er ekki getið í þeirri ensku að Keith hafi klippt þá útgáfu. Mestur er munurinn á myndvinnslunni á fyrstu 5-6 mínútunum en eftir það ganga þær nokkuð í takt enda sami eða mjög sambærilegur þulartexti í þeim. Upprunalega útgáfan er heldur lengri eða sem munar um 4-5 mínútum. Á seinni helmingi myndarinnar fer aftur að verða áberandi munur í myndklippingunni og í þeirri endurgerðu eru undir lokin ýmis „túristavæn“ skot af fegurð í sveit og náttúrufyrirbrigðum eins og mallandi hverum og því um líku sem ekki eru í íslensku útgáfunni. Nýtískulega flugvélin Leifur Eiríksson og Lofleiðahótelið í Reykjavík með allri sinni þjónustu eru kynnt til leiks og talað er um nútímavætt land sem hefur góð tengsl við sögu sína og náttúru. Í heildina er þetta þó ein og sama myndin.

„Og vegna þess hve öll þessi för var sérstæð í sögu flugmálanna í heild hefur þessari kvikmynd verið raðað saman úr sundurleitum brotum til þess að hún varðveiti framtíðinni hið mikla og einstæða íslenska jökulævintýri.“

Arnarstapar (1964) er um 14 mínútna heimildamynd í lit með tali og tónum. Myndin var frumsýnd á kvöldvöku hjá Ferðafélagi Íslands 20.10. 1964. Hún lýsir lifnaðarháttum arnarhjóna við Kaldalón í Ísafjarðardjúpi og var sú fyrsta hér á landi til að segja frá lífshlaupi þessa tignarlega fugls. Í ítarlegu blaðaviðtali segir Magnús frá tilurð myndarinnar sem tók hann á annan áratug að fullgera en strax frá því hann eignaðist myndavél árið 1950 fór hann að safna myndefni í hana. Það gat verið erfitt að finna og komast að arnarhreiðrum enda leitar örninn að hreiðurstæði á klettasnösum eða stöplum. Í myndinni eru einstakar myndir af ungauppeldi í hreiðri sem Magnúsi tókst að ná með því að liggja úti í þrjá sólarhringa í um 25 metra fjarlægð frá hreiðrinu en þá gáfust arnarhjónin upp á að bíða eftir að hann færi burt og komu til að sinna unganum. Myndirnar sýna össu rífa hræ í sundur og mata ungann.

„Í fyrstu hikaði móðirin. Hún virtist heyra í vélinni, skimaði og hvimaði, en snéri sér síðan að unganum og reif ofan í hann matinn. Sem betur fer hafði ég tvær myndavélar í takinu, aðra með fimmtánföldum aðdrætti, og tók hún nærmyndir af hreiðrinu, en hin náði yfir stærra svæði. Eftir stundarkorn flaug móðirin í brott frá stapanum, en kom aftur að fimm mínútum liðnum og hélt áfram máltíðinni rólegri en áður. Þá náði ég viðbótarmyndum.“

Þulartexti myndarinnar er í senn óður til arnarins en um leið fræðandi fyrir almenning. Höfundur hefur áhyggjur af fækkun fuglsins sem eitt sinn var kallaður konungur íslenskra fugla en auðna má ráða hve sá konungdómur varir lengi. Almennt er fjallað um örninn, trygglyndi hans og langlífi og hvernig foreldrarnir hjálpast að við að koma unga á legg. Magnús bendir á þá þróun að náttúran þyki nú sjálfsögð til handa manninum, örninn hafi átt sitt tilkall til náttúrunnar áður en bændur fóru að nýta sér t.d. æðarvarp. Áhyggjur af stofnstærð arnarins eru raunverulegar því frá því á seinni hluta nítjándu aldar þegar fuglinn sást um allt land hefur honum fækkað verulega og þegar myndin var gerð voru eingöngu 6-8 pör á Vestfjörðum og 2-3 við Breiðafjörð. Var það einkum refaeitur sem felldi arnarstofninn og því gagnrýnir Magnús þá hálffriðun sem dýrin búi við því eitrað kjöt er lagt út fyrir fuglinn um leið og bannað er að veiða örninn sem er friðaður frá 1913.

Fyrsta útgáfa myndarinnar með þeim texta sem Jón Múli flutti þótti ekki tæk til dreifingar þar sem í henni er tiltekið hvar arnarhreiðrið er að finna segir í skráningu gagnagrunns Kvikmyndasafnsins. Því var textanum breytt og gerð ný útgáfa, 2. útgáfa, með breyttum texta lesnum af Magnúsi sjálfum. Einnig er klipping myndanna lítillega ólík.

Myndin var víða sýnd, þar á meðal í Sjónvarpinu í febrúar 1967 aðeins fimm mánuðum eftir stofnun þess.

Aðrar kvikmyndir og kvikmyndaefni

Þótt Magnús hafi sjálfur talið ofangreindar kvikmyndir sínar helstar þá eru þær fleiri sem eru einkar áhugaverðar og verða settar hér fram í útgáfuröð. Það er eftirtektarvert að í þessum styttri myndum er söguleg framvinda góð og skilvirk ekki síður en í öðrum myndum Magnúsar og nokkuð ber á áhugaverðri innrömmun í kvikmyndatökunni.

Fjárflutningar 1950

10 mínútna svart-hvít og þögul mynd sem sýnir sauðfé flutt með flugvélum Flugfélags Íslands.

Efnisgreining: Fjárflutningur 1950. Flutningur sauðfjár frá Fagurhólsmýri í Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu til Borgarfjarðar vegna fjárskipta. Flutningurinn var gerður með Douglas DC-3 flugvél Flugfélags Íslands TF ISA Glófaxa. Fylgst er með aðflugi að Fagurhólsmýri og bændum þar bera fé sitt um borð í eins konar rétt í farangursrými vélarinnar. Myndað er bæði innan vélar, í farangursrými jafnt sem flugstjórnarklefa, og áhugavert útsýni yfir landið. Lent er í Borgarnesi og féð handlangað frá borði yfir á vörubílspall. Aftur er flogið og að endingu lent á Reykjavíkurflugvelli þar sem flugstöðin samanstendur af flugturni og þyrpingu gamalla bragga.

Kvikmyndatakan er æði misjöfn en oft nær Magnús sérdeilis skemmtilegum skotum af vinnandi mönnum og barni og hundi við leik. Magnús leikur sér einnig að því að ramma inn framrúðu flugvélarinnar og það sem í gegnum hana sést eins og horft sé í gegnum gleraugu. Framvinda atburðarins er eðlileg og tilfinning fyrir tíma góð sem og nálægðin við bæði skepnur og menn meðan á fluginu stendur.

Frá Grænlandi (1951)

Rúmlega 11 mínútna svart-hvít mynd og þögul. Hefst á skiltinu: Radio & raftækjastofan sýnir kvikmyndaþátt. Frá Grænlandi. Dagatal Flugfélags Íslands og dagurinn er 31. mars 1951. Með hugvitsamlegum hætti ber Magnús stækkunargler upp að dagsetningunni á dagatalinu til að árétta hvenær ferðin er farin. Blaðaúrklippa sem segir: Gullfaxi fór til Grænlands kl. 8:15… kemur til baka kl. 4-5 eftir hádegi. Á landakort eru flugleiðir Flugfélags Íslands teiknaðar, m.a. inn á Grænlandsjökul.

Efnisgreining: Ferð til Grænlands á Gullfaxa, DC-4 flugvél Flugfélags Íslands, 31.3. 1951 frá Reykjavíkurflugvelli til að kasta úr vélinni birgðum til rannsóknarleiðangurs Poul E. Victors í Camp Central á miðjum Grænlandsjökli þar sem hann hafði vetursetu.

Þetta er svaðilför og út um glugga vélarinnar fylgjumst við með hafís og klippt er í sífellu í siglingakort til að staðsetning vélarinnar sé áhorfandanum ljós. Það er þröngt í vélinni og hrímuð rúða er skafin. Nú sjást búðirnar úr lofti og vélin lækkar flugið og hringsólar yfir þeim meðan áhöfnin kastar farminum út á Grænlandsísinn. Að því loknu hækkar vélin flugið og snúið er til baka. Einhverjum ævintýraljóma stafar af áhöfninni þar sem mennirnir fá sér hressingu og spila á spil og að einhverju leyti minna þeir meira á persónur í leikinni bíómynd en raunverulega menn í heimildamynd.

Í þessari mynd má sjá margar fallega úthugsaðar innrammanir af hálfu Magnúsar og skemmtilegt að skoða yfirlitsmynd yfir Reykjavík í upphafi þegar flugvélin tekur á loft frá Reykjavíkurflugvelli. Einnig er hrikalegt landslag Grænlands fallega fangað.

Vetrarferð (1952)

11 mínútna svart-hvít mynd um ferð á snjóbílnum Gussa R 345 frá Suðurlandi yfir hálendið til Akureyrar 12.2. til 3.2. 1952. Þátttakendur í ferðinni: Guðmundur Jónasson, eigandi snjóbílsins, Sigurður Helgason, Árni Oddsson og Magnús Jóhannsson.

Myndatakan er áferðarfalleg og á stundum grípur Magnús til uppbrots eins og að nota hringfilter við tökurnar. Hringurinn er víða sjáanlegur í myndefninu sjálfu bæði sem hringlaga gluggaop á hliðum snjóbílsins en einnig er á ferðinni vísun til stækkunarglersins sem við sjáum við lestur á landakortum í myndinni. Töff innrömmun þar sem t.d. gleraugu og/eða andlit samferðamannanna sem skuggamynd (e. silhouette) ramma inn myndefnið séð út um framrúðu snjóbílsins. Með þessu móti gæðir hann myndefnið lífi og tilfinningin fyrir manneskjunni í hrikalegri náttúrunni verður mjög áþreifanleg. Annars staðar má líkja innrömmun við vel úthugsuð málverk sem unun er að horfa á. Húmor er ekki langt undan og birtist t.d. í lokaskilti myndarinnar sem er ljósmynd af snæviþakinni bakhlið Gussa þar sem skrifað hefur verið í snjóinn ENDIR. Hljóðsetning myndarinnar er létt og þægileg ferðalýsing við djassaðan undirleik sem passar einkar vel við stíliseringu kvikmyndatökunnar en kallast einnig á við áhrif sem sjá má í myndum evrópsku framúrstefnunnar frá svipuðum tíma.

Hvalskurður (1958)

Talsett 5 mínútna litmynd með upphafsskilti; Radio & raftækjastofan kynnir, kvikmyndaþátt, Hvalskurður. Þulur er Pétur Pétursson.

Efnisgreining: Hvalskurður í Hvalstöðinni í Hvalfirði 1958. Sýnt er þegar hvalur er dreginn á land og hann hlutaður niður eftir kúnstarinnar reglum og tekur verkið ekki nema u.þ.b. þrjá tíma. Dýrið er myndað í bak og fyrir sem og mennirnir sem fumlaust vinna sitt verk. Í gegnum þulartexta fær áhorfandinn ýmsar upplýsingar um skíðishvali en „í eina tíð voru þessi hvalir eingöngu veiddir skíðanna vegna“ sem þegar myndin er gerð eru orðin verðlaus. Myndin er góð heimild um verklag og vinnslu sem er á undanhaldi ef ekki alveg horfin.

Vatnajökull – Magnús Jóhannsson (1950-60)

Vatnajökulsefni Magnúsar er varðveitt á nokkrum spólum hjá Kvikmyndasafni Íslands, augljóslega samsett hver um sig sem þögul ferðasaga á jökulinn á ólíkum tímum en þó mestmegnis frá árabilinu 1957-59. Þó er innan um efni sem er bæði eldra og yngra. Ekki eru þetta allt tilbúnar kvikmyndir í eiginlegri merkingu þótt á sumum þeirra séu upphafsskilti sem jafnvel segja frá því um hvaða leiðangur myndin fjallar. Hafa verður í huga að svona myndir voru oft endurklipptar með tilliti til fyrirhugaðra sýningarstaða t.d. hjá Ferðafélaginu eða heima í Skeiðarvoginum með félögunum í Jöklarannsóknafélaginu. Þessar Vatnajökulsmyndir eru mjög skemmtilegar því bæði er greinilegt að þarna fer hópur glaðværs fólks sem greinilega þekkist vel og gleðin smitast oft yfir í myndatökuna og svo eru þetta mjög merkilegar heimildir um vinnu rannsakenda á jöklinum. Þannig blandast saman í þeim yfirlitsmyndir af jöklinum og þeim bílakosti sem leiðangursmenn hafa yfir að ráða á hverjum tíma, athafnir jökulfara svo sem uppbygging skála, rannsóknir með borunum og mælingum ýmiss konar og hið hversdagslega líf svo sem matreiðsla, það er stoppað í sokka og ungu konurnar sóla sig fáklæddar í blíðunni.

Þessu efni og mörgu öðru gerði Magnús svo skil í þáttaröðinni Það er svo margt, átta sjónvarpsþáttum þar sem hann kom á framfæri ýmsu úr eigin fórum, bæði útgefnum myndum og öðru eftir sjálfan sig en líka myndefni eftir Loft Guðmundsson. Hann útbjó þulartexta sem hann flutti sjálfur og Hanna Brynjólfsdóttir, eiginkona hans, lék upphafsstef þáttanna á píanó á heimili þeirra hjóna og Magnús tók auðvitað upp.

Þættirnir hétu:

1 – Fallhlífarstökk, Grannar í vestri, Jöklarannsóknir

2 – Frá Grænlandi

3 – Fuglarnir okkar

4 – Grænland

5 – Hálendi Íslands og Arnarstapi

6 – Hnattflug 1924, Skíðagaman í Kerlingarfjöllum og Laxaklak

7 – Vetrarferð 1952 og þættir úr safni Lofts Guðmundssonar ljósmyndara

8 – Sea Harvest. Magnús hagræddi klippingu og flutti skýringar.

Kvikmyndaferli Magnúsar lauk eftir þetta þótt hann héldi áfram að hafa vélina með sér við ýmis tækifæri svo sem á ferðalögum, ekki síst erlendis.

---

[1] Fólkið í landinu; Magnús Jóhannsson, sjónvarpsþáttur á Rúv 20.7. 1991.
[2] Morgunblaðið – 299. tölublað (31.12. 1995) bls. 34-35.
[3] Kvikmyndasafn Íslands, Gpl 24-3, 1 (meistarabréf).
[4] Kvikmyndasafn Íslands, Gym 03-3, 19 (afrit af bréfi póst- og símamálastjóra 28. mars 1944. Þarna er einnig að finna upplýsingar um hvernig hópur útvarpsvirkja stofnar félag og reynir að fá útvarpsvirkjun viðurkennda sem iðngrein. Sjónvarpsstjóri setti sig upp á móti þessu þótt ráðuneytið hafi gefið samþykki fyrir sitt leyti. Þetta er væntanlega upphafið að ósætti sem varð á milli téðra útvarpsvirkja sem vildu hafa einkaleyfi á starfanum og stofnun fyrirtækja og póst- og símamálastjóra sem ekki vildi heldur viðurkenna þennan hóp.
[5] Tengsl þeirra Magnúsar og Sveinbjörns við Ríkisútvarpið annars vegar sem starfsmenn stofnunarinnar og hins vegar við Viðtækjaverslunina, Viðgerðarstofuna og Viðgerðarsmiðjuna í gegnum Jón Egilsson, bróður Sveinbjörns, og bróðurson, Svein Jónsson útvarpsvirkjameistara, gerði það að verkum að þeir áttuðu sig vel á möguleikum sem voru að skapast fyrir rekstur á raftækjastofu í Reykjavík og gerði þeim tiltölulega auðvelt með að meta þörfina fyrir hvort heldur var viðgerðir eða „samsetningu“ viðtækja.
[6] https://ferlir.is/islensku-utvorpin-sigurdur-hardarson/
[7] Þorsteinn J. Óskarsson, Rafeindatækni í 150 ár, og þættir úr sögu rafeindavirkja, bls. 121.
[8] https://www.althingi.is/altext/87/r_txt/0558.txt
[9] https://ferlir.is/islensku-utvorpin-sigurdur-hardarson/
[10] Iðnaðarmál, 5. tölublað (01.05. 1956) bls. 80-81.
[11] Heilsuvernd, 3. hefti (15.111957) bls. VII.
[12] Á árinu 1955 auglýsir Radio & raftækjastofan að nær fimmtíu fyrirtæki hafi falið þeim að útbúa og setja upp magnara og sérsniðin talkerfi (Heilsuvernd, 4. hefti (01.12. 1955) bls. XV) en aðeins tveimur árum síðar er í sams konar auglýsingu talað um hundrað fyrirtæki sem hafi nýtt sér þessa þjónustu (Heilsuvernd – 3. hefti (15.11. 1957) bls. VII).
[13] Magnús eignaðist fyrstu kvikmyndatökuvélina sína 1950 og gerir nokkrar myndir strax á því ári, sjá greinina Kvikmyndir – Magnús Jóhannsson.
[14] Morgunblaðið – 299. tölublað (31.12. 1995) bls. 34-35.
[15] Svona kerfi voru sett upp t.d. í Héðni stálsmiðju, Mjólkurbúinu á Selfossi (1955) og hjá Náttúrulækningafélaginu í Hveragerði (1955). Viðtal við Úlfar Sveinbjörnsson, 3.8. 2022.
[16] Á Radio & raftækjastofunni voru ekki aðrir starfsmenn en útvarpsvirkjanemar, aðallega þeir Gunnar Sörensen og Þorgeir Baldur Skaftfell. Annar starfaði eitthvað við kvikmyndagerð en hinn vann eitthvað áfram á Radio & raftækjastofunni. Þeir gengu í öll störf. Úlfar Sveinbjörnsson, 3.8. 2022.
[17] Úlfar, sonur Sveinbjörns, heldur því fram að þeir félagarnir hafi oft keypt tæki, t.d. græju til að skrifa LP-hljómplötur, af forvitninni einni saman og síðan fundið þeim not í starfseminni síðar.
[18] Þorsteinn J. Óskarssom, Rafeindatækni í 150 ár, og þættir úr sögu rafeindavirkja, bls. 73.
[19] Til dæmis greinarnar Segulhljóðritun og Fræðslukvikmyndir og segulhljóðritun og Tækniþróun á Alþingi.
[20] Loftskeytastöð er fjarskiptatækjabúnaður sem er notaður til samskipta með útvarpsbylgjum. Oftast er átt við útbúnað til að senda og taka við loftskeytum, loftnet og ýmsan viðbótarbúnað sem þarf til að fjarskiptabúnaðurinn virki. Loftskeytastöðvar eru mikilvægt samskiptatæki víða um heim.
[21] Í stuttu máli virkar stálvírsupptökutækið þannig að örmjóum stálvír er rennt milli skauta segulsins. Hljóðbylgjur sem myndast í hljóðnemanum valda samsvarandi bylgjubreytingum á rafstraumnum í seglinum. Vírinn sem rennur stöðugt milli skauta segulsins verður mismunandi mikið segulmagnaður eftir styrkleika straumsins á hverju augnabliki. Segulmagnið sem myndast á þennan hátt í stálvírnum er í fullu samræmi við hljóðið sem fór inn í hljóðnemann. Þegar rafsegullinn er svo tengdur við hátalara og vírinn látinn renna aftur milli skauta hans (rafsegulsins) skapar segulmagn vírsins straumbreytingu sem framleiðir hljóðið á ný. (03.08. 1946), bls. 2.
[22] Lögberg – 43. tölublað (31.10. 1946), bls. 2.
[23]Morgunblaðið – 172. tölublað (03.08. 1946), bls. 2.
[24] Þessi hugmynd var orðin nærri hálfrar aldar gömul – Valdemar Poulsen, danskur uppfinningamaður, gekk frá henni 1898. Morgunblaðið – 195. tölublað (04.09. 1945), bls. 7.
[25] Sama.
[26] Ármann starfsmannablað – 2. tölublað (02.06. 1992), bls. 7-14, Tækniþróun á Alþingi eftir Magnús Jóhannsson.
[27] Gaman er að geta þess að tvær þriggja elstu stálvírsupptakanna komu í ljós árið 2023 þegar leitað var að þeim í tengslum við þessa stúdíu og eru þær nú varðveittar á Kvikmyndasafni Íslands.
[28] Morgunblaðið – 168. tölublað (30.07. 1946), bls. 6.
[29] Magnúsi mun hafa sárnað mjög þegar hann var í útvarpserindi á áttunda áratugnum vændur um uppspuna þegar hann eignaði sér að hafa komið með stálvírstæknina til Íslands. Við þessa samantekt hefur hið rétta komið í ljós.
[30] Morgunblaðið – 231. tölublað (11.10. 1947), bls. 6.
[31] Í sjónvarpsþættinum Fólkið í landinu 20.7. 1991 er haft eftir Magnúsi að hljóðin í Heklugosinu 1947 hafi verið notuð í gosmyndir Ósvalds Knudsen og fleiri.
[32] Fálkinn – 32. tölublað (09.08. 1946), bls. 14.
[33] Útvarpstíðindi – 14. tölublað (19.08 .1946), bls. 328.
[34] Kvikmyndasafn Íslands endurgerði myndina árið 2018.
[35]Ármann starfsmannablað – 2. tölublað (02.06. 1992), bls. 7-14, Tækniþróun á Alþingi eftir Magnús Jóhannsson.
[36] Ármann starfsmannablað – 2. tölublað (02.06. 1992), bls. 7-14, Tækniþróun á Alþingi eftir Magnús Jóhannsson.
[37] Menntamál – 2. tölublað (01.06. 1955), bls. 114-119, Segulhljóðritun eftir Magnús Jóhannsson.
[38] Áður höfðu einhverjir skólar notast við stálþráðartæki, einkum við leiðréttingu á flámæli barna, en notkun segulbandstækja í skólum má rekja allt aftur til marsmánaðar 1953, Menntamál – 2. tölublað (01.06. 1955) bls. 112-113, Segulbönd í skólum Reykjavíkur eftir Ragnar Georgsson.
[39] Úlfar Sveinbjörnsson segir frá því að hann muni eftir því alla tíð að hjá Radio & raftækjastofunni hafi farið fram upptökur á kennsluefni fyrir skólana. Hann nefnir sérstaklega Elsu Hansen að lesa upp dönsku og Jórunni Viðar að spila á píanó fyrir leikfimikennslu.
[40] Menntamál – 2. tölublað (01.06. 1955) bls. 112-113, Segulbönd í skólum Reykjavíkur eftir Ragnar Georgsson.
[41] Morgunblaðið – 243. tölublað (25.10. 1953), bls. 15.
[42] Menntamál – 2. tölublað (01.06. 1955), bls. 185, Georg Ámundason; Viðtækjaverslun og vinnustofa.
[43] Magnús segir sjálfur í bréfi til Kvikmyndasafns Íslands árið 1984: Ég hóf tónsetningu við kvikmyndagerð 1947 og vann að mörgum þeirra tíma verkum en kvikmyndatöku hóf ég 1950. KVSÍ, Gki 18-15, 11.
[44] Það er áhugavert að bera saman hljóðheim fyrstu mynda þeirra Magnúsar og Ósvalds, þ.e. Heklumyndina (1947-48) eftir Ósvald og The Highlands of Iceland (1951) eftir Magnús, en í báðum myndum er notuð sams konar amerísk kvikmyndatónlist eins og gefin var út á plötum og notuð hjá hljóðstúdíóum. Magnús hafði farið nokkrum sinnum til Ameríku á árunum fyrir 1950 meðal annars til að kaupa inn fyrir Radio & raftækjastofuna.
[45] Heklugosið 1947, kvikmynd eftir Ósvald Knudsen. Radio & raftækjasalan vann hljóðið fyrir þessa mynd, bæði upptökur þulartexta sem og upptökur á goshljóðum Tíminn – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446 sem reyndar voru líka notuð við myndir nokkurra annarra kvikmyndatökumanna sem mynduðu Heklugosið, Fólkið í landinu; Magnús Jóhannsson, sjónvarpsþáttur á RÚV 20.7. 1991.
[46] Við straumana (1948), klukkutíma kvikmynd eftir Kjartan Ó. Bjarnason. Sveinbjörn Egilsson og Magnús Jóhannsson hafa séð um upptöku tals og tóns í kvikmyndinni. Tíminn – 43. tölublað (25.02. 1949), bls. 8.
[47] Reykjavík vorra daga, seinni hluti (1948) eftir Óskar Gíslason. Í blöðum kemur fram að Radio & raftækjastofan hefur annast hljóðupptökur. Morgunblaðið – 229. tölublað (29.9. 1948), bls. 16.
[48]Landsmót skáta Þingvöllum, (1949) eftir Óskar Gíslason. Þulur og höfundur texta er Helgi S. Jónsson og Radio & raftækjastofan hefur fellt textann við myndina sem verður einungis sýnd nokkrum sinnum því hún er á leið utan þar sem taka á af henni kópíu. Alþýðublaðið – 55. tölublað (09.03. 1949), bls. 8.
[49] Björgunarafrekið við Látrabjarg (1949) eftir Óskar Gíslason. Þórður Jónsson, formaður björgunarsveitarinnar Bræðrabandsins, er höfundur textans og þulur en Radio & raftækjastofan annaðist hljóðupptökuna. Þjóðviljinn – 80. tölublað (9.4. 1949), bls. 6.
[50] Síðasti bærinn í dalnum (1950) eftir Óskar Gíslason. Hljóðritun hafa þeir Magnús Jóhannsson og Sveinbjörn Egilsson annast, Alþýðublaðið – 56. tölublað (10.03. 1950), bls. 8. Í ritdómi um myndina segir; „Síðasti bærinn í dalnum er því dæmi um það, hvað hægt er langt að ná með ónógum tækjum og illum aðstæðum, sé smekkvísi, heilbrigð dómgreind og auga listamannsins fyrir hendi. Þarna er leyst af hendi mikil þraut með góðum og oftlega ágætum árangri. Það er að segja þrautin sú að fella samtöl, hljóð og hljóðfæraslátt saman við ganginn í kvikmyndinni eftir á. Má óhætt staðhæfa, að menn þeir Magnús Jóhannsson og Sveinbjörn Egilsson, sem þetta framkvæmdu, hafi leyst hlutverk sín af hendi með miklum sóma og hafi til að bera snjalla tæknikunnáttu.“ Alþýðublaðið – 59. tölublað (12.3. 1950), bls. 3. Í þættinum Fólkið í landinu, sjónvarpsþætti á RÚV 20.7. 1991, segir Magnús frá því að fádæma dýrt hafi verið að láta setja hljóðið á filmuna svo að hljóðupptökur hafi verið unnar á segulbönd. Leikararnir töluðu inn á eftir á (e. dub) en tónlist Jórunnar Viðar hafi verið tekin upp í Útvarpinu og þeir fengið hana á plötu. Öllu hljóðinu var svo komið á segulbandið og gerð afritun á stálvír sem Óskar hafði til afspilunar á sýningum um allt land. Önnur tækni var ekki tiltæk.
[51] Í endurliti til þessa tíma segist Magnús þá hafa litið á sig fyrst og fremst sem tæknimann sem innti af hendi ákveðið viðfangsefni og hefði því ekki átt tilkall til hljóðefnisins. Hann hafi því afhent leikstjóranum Óskari allar hljóðupptökur á hljómplötum sem sennilega eyðilögðust þegar kvikmyndaver hans brann. Svo þegar upp var staðið var hljóðið á stálvírnum það eina sem varðveittist. Fólkið í landinu; sjónvarpsþættir á RÚV 20.7. 1991.
[52] Alþýðublaðið – 56. tölublað (10.03. 1950), bls. 8, Kvikmyndafélagið Saga og Tjarnarbíó eru nú að kvikmynda skopleikinn Leynimel 13 (1950) í leikstjórn Gunnars Róberts Hansen og Indriða Waage. Hljómupptöku annast Sveinbjörn Egilsson og Magnús Jóhannsson.
[53] Í gagnagrunni Kvikmyndasafnsins segir um Í dagsins önn: Eintök í umbúðum frá Colour Film Services merktum Radio & raftækjastofunni. Ein myndanna er greinilega sú sama og varðveist hefur í safni Magnúsar Jóhannssonar sem mjög heillegt eintak. Draga má þá ályktun að myndaflokkurinn hafi verið talsettur hjá Radio & raftækjastofunni.
[54] Úlfar Sveinbjörnsson, sonur Sveinbjörns, segir föður sinn og Magnús hafa verið algerlega tækjasjúka og sá áhugi batt þá saman alla tíð því önnur áhugamál þeirra voru ólík. Úlfar heldur jafnvel að plötuskurðarvélin sem var stór og mikil hafi verið pöntuð upphaflega vegna þess að Sveinbirni hafi fundist skemmtileg tilhugsun að varðveita á plötu söng úr afmælum barna sinna og þeir Magnús svo búið sér til bissness með henni. Hann heldur áfram og segir að Sveinbjörn og Magnús hafi verið mjög nýjungagjarnir og að heima hjá honum hafi örugglega verið fyrsta uppþvottavélin á Íslandi, fyrsta Kitchenaid-hrærivélin og hvaðeina. Hann man vel eftir plötuskurðarvélinni þegar hann var strákur og járnkrullunum sem voru um allt þegar verið var að skera plöturnar.
[55] Iðnaðarmál – 1. tölublað (01.01.1956), bls. 6-7.
[56] Iðnaðarmál – 4. tölublað (01.04.1956), bls. 69.
[57] Iðnaðarmál – 6. tölublað (01.06.1957), bls. 124.
[58] Iðnaðarmál – 1.-2. tölublað (01.02. 1962), bls. 3.
[59] Sveinbjörn Egilsson var samstarfsmaður Magnúsar og meðeigandi R&R.
[60] Loftur Guðmundsson var móðurbróðir Magnúsar Jósefssonar sýningamanns með meiru. Dagblaðið Vísir – 296. tölublað – helgarblað (28.12. 1991), bls. 51.
[61] Morgunblaðið – 140. tölublað (01.07. 1976), bls. 3.
[62] Viðtal við Úlfar Sveinbjörnsson, 3.8. 2022.
[63] Enginn getur lifað án Lofts, Þjóðminjasafn Íslands, bls. 55.
[64] Sama, bls. 56, Loftur veðsetti allar eigur sínar en byrjaði á því að selja persnesk teppi heimilisins til að fjármagna kvikmyndina.
[65] KVSÍ, Gki 81-15, 12 Yfirlýsing um eignarhald Magnúsar Jóhannssonar á myndum Lofts Guðmundssonar frá árunum 1924-1938
[66] Alþýðublaðið – 160. tölublað (18.08. 1968), bls. 3.
[67] KVSÍ, Gki 81-15, 12.
[68] Viðtal við Úlfar Sveinbjörnsson.
[69] Morgunblaðið – 140. tölublað (01.07.1976), bls. 3.
[70] Sama.
[71] KVSÍ, Gki 18-15, 13 Í bréfum er tengjast tilraunum Magnúsar til þess að koma kvikmyndasafni sínu í verð nefna bæði Erlendur Sveinsson, fyrrverandi forstöðumaður Kvikmyndasafns Íslands, og Guðbrandur Gíslason, þáverandi forstöðumaður Kvikmyndasjóðs og safns, brautryðjendastarf Magnúsar bæði á sviði hljóðvinnslu, kvikmyndagerðar og kvikmyndavarðveislu og söfnunar.
[72] KVSÍ, 81-15.
[73] KVSÍ, Gr 22-17, 14.
[74] Tíminn – 20. tölublað (28.5. 1967), bls. 468-473.
[75] Magnús eignaðist sína fyrstu kvikmyndatökuvél 1950 og réðst strax í gerð fullbúinnar kvikmyndar.
[76] Eitt af mörgum upphafsmerkjum R&R; kyrrmynd af fálkanum í lit og landslag í bakgrunni.
[77] Veiðimaðurinn – 141. tölublað (01.06. 1993), bls. 57.
[78] Fólkið í landinu; Magnús Jóhannsson, sjónvarpsþáttur á RÚV 20.7. 1991.
[79] Vitað er um mikinn samgang Magnúsar og Ósvalds. Hinn síðarnefndi notaði Hekluhljóðsupptökur í mynd sína Heklugosið 1947. Hraunskotið sem hér er til umræðu er svo líkt slíkum myndum í Heklumynd Ósvalds að ekki verður framhjá því litið.
[80] KVSÍ, Gki 81-15, 11 bréf til Kvikmyndasafnsins.
[81] Wikipedia https://en.wikipedia.org/wiki/1954_Cannes_Film_Festival#Short_film_competition
[82] Tíminn – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446.
[83] Vísir – 238. tölublað (17.10. 1964), bls. 16
[84] Tíminn Sunnudagsblað – 20. tölublað (28.05. 1967), bls. 468.
[85] Sama.
[86] Vísir – 80. tölublað (07.04. 1954), bls. 10.
[87] Viðtal við Úlfar Sveinbjörnsson, 3.8. 2022.
[88] Hugsanlega líka fyrir fleiri sjá t.d. Kr 22-1, 813 Í jöklanna skjóli – kolagerð eftir Vigfús Sigurgeirsson og beiðni í gögnum á Kvikmyndasafninu um að setja inn upphafsskilti á kvikmyndina Austur-Húnaþing KVSÍ – Gr 24-12.
[89] Tengingin við þetta ákveðna kvikmyndaver er áhugaverð því þangað fór í læri ári síðar íslenskur ljósmyndari, Eiríkur Hagan, en hann þekkti Magnús og Sveinbjörn og var t.d. einn lýsenda á stálþráðarupptökum Magnúsar við Heklugosið 1947. Eiríks er getið í íslenskum blöðum þar sem hann tekur á móti annars vegar blaðamanni, sem Bjarni Guðmundsson, fjölmiðlafulltrúi sendiráðsins, vísaði honum á, og hins vegar æskuvini sínum, Sigurði Skúlasyni, sem skrifar lýsingu á kvikmyndaverinu og vinnunni sem þar fer fram í Samtíðinni í maí 1952. https://timarit.is/page/5062343?iabr=on#page/n9/mode/2up/search/Eir%C3%ADkur%20Hagan
Velta má fyrir sér hvort hinn sami Eiríkur hafi einnig liðkað fyrir tengslum Radio & raftækjastofunnar við hið enska kvikmyndaver, t.d. þegar þurfti að fjölfalda myndir eða setja á þær tónrás.
[90] Tíminn Sunnudagsblað – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446.
[91] Iðnaðarmál – 1. tölublað (01.01. 1956), bls. 14.
[92] Tíminn – 127. tölublað (08.06. 1966), bls. 19.
[93] KVSÍ, Sr 24-1, 1.
[94] Magnús var einn af fjölskyldunni. Hann gaf sig mikið að mér og sýndi mér mikla þolinmæði. Ég fékk að prófa mig áfram við tækin á Radiostofunni og var reyndar 15 ára farinn að vinna hjá fyrirtækinu fyrst sem aðstoðarmaður við uppsetningu kallkerfa en síðar við hljóðupptökur. Viðtal við Úlfar Sveinbjörnsson, 3.8. 2022.
[95] Morgunblaðið – 299. tölublað (31.12. 1995) bls. 34-35.
[96] Fólkið í landinu; Magnús Jóhannsson, sjónvarpsþáttur á RÚV 20.7. 1991.
[97] Magnús var aðstoðarmaður Jóns við mælingar á Drangajökli rétt við Skjaldfönn, æskuheimili sitt, frá unga aldri. Jón var brautryðjandi í jöklarannsóknum hér á landi, fór í tvær frægar jöklarannsóknaferðir 1939 og 1951. Hann stofnaði Jöklarannsóknafélag Íslands 1950 og var formaður þess til dauðadags. Félagið átti eftir að vinna afar þýðingarmikla grunnvinnu á sviði jöklarannsókna. Auk þess var Jón einn af brautryðjendum á sviði hafísrannsókna og loftslagsbreytinga hér á landi. Hann sat í útvarpsráði 1932-46 og flutti oft erindi í þættinum Um daginn og veginn.
[98] Morgunblaðið, minningargrein – 215. tölublað (23.09. 1997), bls. 40.
[99] Viðtal við Úlfar Sveinbjörnsson, 3.8. 2022.
[100] Í bókinni Ljósmyndarar á Íslandi segir um Hönnu: Lærði ljósmyndun hjá Lofti Guðmundssyni 1927-1930. Var ásamt Ingibjörgu Sigurðardóttur fyrst kvenna til að taka sveinspróf í ljósmyndun. Starfaði á ljósmyndastofu Lofts 1930-1933 og af og til á árunum 1936-1951. Varð meðeigandi í ljósmyndastofunni Asis og starfaði þar 1952-1979.
[101] Fyrrverandi maður Hönnu og barnsfaðir var séra Garðar Svavarsson.
[102] Jóna Garðarsdóttir, viðtal 2022.
[103] Sama.
[104] Morgunblaðið, minningargrein – 215. tölublað (23.09. 1997), bls. 40.
[105] KVSÍ, Gr 22-17, 14. Curriculum vitae sem Magnús setti saman á fullorðinsárum.
[106] Tíminn Sunnudagsblað – 20. tölublað (28.05. 1967), bls. 468-473.
[107] Jón Eyþórsson hóf skipulegar mælingar á jökulsporðum skriðjökla víða um land árið 1930 (https://www.vedur.is/um-vi/frettir/ny-joklavefsja (24.11. 2023)) og vann þá unglingurinn með Jóni á jöklinum.
Í bréfum sem Jón skrifar Magnúsi á tímabilinu mars til maí 1932 má sjá að Magnús hefur beðið hann um upplýsingar varðandi loftskeytaskóla Ottós Arnar í Reykjavík sem Jóni líst ekkert á; bæði sé skólinn dýr og atvinnumöguleikar litlir sem engir. Hann beinir Magnúsi á þá braut að læra á viðgerðarverkstæði Útvarpsins, hugsanlega til að stofna slíka viðgerðardeild á Ísafirði síðar. Jón, sem á þessum tíma lét sig útvarpsmálefni varða og sat í útvarpsráði, lagði inn orð fyrir Magnús á þessum mánuðum oftar en einu sinni hjá útvarpsstjóra og bendir Magnúsi líka á ráðningarmöguleika samfara náminu. (Sjá Útvarp Reykjavík, Saga ríkisútvarpsins 1930-1960, Sögufélagið. Gunnar Stefánsson, bls. 41 og 112.)
[108] Magnús mun hafa teiknað bæði hús og kirkju á æskuslóðum auk jöklabílsins sem hann notaði í ferðir sínar á Vatnajökul. Magnús gerði öll lógó Radio & raftækjastofunnar og titilspjöld sinna mynda sjálfur og reyndar einnig fyrir viðskiptavini sína. KVSÍ Gr 24-12.
[109] Árið 1951 keypti Magnús kvikmyndefni af Lofti Guðmundssyni, ljósmyndara, frá árunum 1921-1938 og fleira úr hans fórum. Þetta voru myndirnar Hnattflug (1924), Ísland í lifandi myndum (1925), Alþingishátíðin 1930 (1930), Íslenzkur iðnaður (1931), Sjávarafli, Hitaveita Reykjavíkur og fleira en líka eintak af myndunum Konungskoman 1921 eftir þá Magnús Ólafsson og Bíó-Petersen og fleira efni hins síðastnefnda.
[110] KVSÍ Kr 23-53 Ræðubrot tekin upp við 100 ára afmæli Menntaskólans í Reykjavík.
[111] KVSÍ Kr 23-22 Upptökur og lýsing á Heklugosinu 1947 og viðtöl við ábúendur í nágrenninu.
[112] Fólkið í landinu; Magnús Jóhannsson, sjónvarpsþáttur á RÚV 20.7. 1991.
[113] Kistill, Kvikmyndasafn Íslands.
[114] Morgunblaðið – 63. tölublað (17.03. 1953), bls. 16.
[115] Veiðimaðurinn – 141. tölublað (01.06. 1993), bls. 57.
[116] Heimildamyndin Northern Story var tekin 1950 og sýnir Ísland með augum gestsins. Í henni er breska kvikmyndatónlistarframleiðslufyrirtækið DeWolfe skráð fyrir tónlistinni en henni svipar mjög til þeirrar tónlistar sem Magnús setur á sína mynd. R&R voru í stöðugum viðskiptum við Bretland svo það er ekki óhugsandi að Magnús hafi skipt við DeWolfe.
[117] Vitað er um mikinn samgang Magnúsar og Ósvalds. Hinn síðarnefndi notaði Hekluhljóðsupptökur Magnúsar í mynd sína Heklugos 1947. Hraunskotið sem hér er til umræðu er svo líkt slíkum myndum í Heklumynd Ósvalds að ekki verður framhjá því litið. Í gögnum Magnúsar, kroti og pælingum fyrir aðra mynd, má sjá að hann er að velta fyrir sér notkun á efni annarra kvikmyndagerðarmanna samtíma hans svo það hefur greinilega alveg verið inni í myndinni að kaupa efni frá öðrum. KVSÍ Gr 24-12.
[118] Þjóðskjalasafn Íslands – Menntamálaráðuneytið 1989, B/575. Bréf Ásgeirs Péturssonar, ákall til ráðuneytisins um framleiðslu kynningarmynda 08.08. 1953 og Lögberg – 19. tölublað (11.05.1950), bls.7. Íslandskynning í Monte Carlo.
[119] Tíminn Sunnudagsblað – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446.
[120] Tíminn Sunnudagsblað – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446.
[121] Gki 81-15, 11 bréf til Kvikmyndasafns Íslands.
[122] https://en.wikipedia.org/wiki/1954_Cannes_Film_Festival#Short_film_competition
[123] Úlfar Sveinbjörnsson segir í viðtali að kvikmyndagerð R&R sem þarna strax gengur undir heitinu Falcon Films hafi alfarið verið Magnúsar en ekki Sveinbjörns föður síns. Það sama má lesa út úr viðtölum við Magnús sjálfan.
[124] Það vekur athygli hvað utanríkisráðuneytið gengur hart eftir að fá sýningareintökin send til baka eftir notkun eða a.m.k. þurfa fulltrúar í sendiráðum erlendis að gera grein fyrir því ef þeir hyggjast halda fleiri en einu eintaki af myndinni. Sýningareintökin hafa verið dýr og ekki sjálfgefið að beiðnum um slíkt væri svarað játandi. Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B-bréfasafn 1953-1987.
[125] Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B-bréfasafn 1953-1987.
[126] Hvorki fósturdóttir Magnúsar, Jóna Garðarsdóttir, né Úlfar Sveinbjörnsson, sem vann með Magnúsi alla tíð, vissu af ferðalagi þessarar myndar til Cannes.
[127]https://en.wikipedia.org/wiki/Cannes_Film_Festival#:~:text=The%20Cannes%20Film%20Festival%20has,up%20an%20international%20cinematographic%20festival
[128] Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B/12, B-bréfasafn 1953-1987, 12. febrúar 1954.
[129] Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B-bréfasafn 1953-1987, 14. okt. 1954.
[130] Í nóvember 1956 biður Níels P. Sigurðsson, sendiráðinu í París, utanríkisráðuneytið um nýjar kópíur af myndunum Highlands of Iceland, Northern Story og Jewel of the North, helst á frönsku vegna fyrirspurnar um sýningar í nýstofnuðu ríkissjónvarpi Ítala, RAI, en hann sér sér ekki fært að senda hinar gatslitnu kópíur sem sendiráðið hefur yfir að ráða og allar eru á ensku. Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 1998 B/291, 22. nóv. 1956.
[131] Menntamál – 2.-4. tölublað (01.12. 1954), bls. 194.
[132] Fuglarnir okkar var frumsýnd 28.04. 1958, Tíminn – 92. tölublað, bls. 2.
[133] Áður hafði Magnús sett saman stuttmyndina Í gæsaveri (1951), 3 mínútna þögult myndefni í lit. Hráefni og titilskot fyrir myndina Fuglarnir okkar. Titilskotið þó ekki notað í þeirri mynd en gefur hugmynd um listfengi höfundar. Drengur, Úlfar Sveinbjörnsson, skoðar gæsahreiður með eggjum. Umhverfið myndað. Ungar koma úr eggjum. Tekið að sögn Úlfars nálægt sumarbústaðalandi fjölskyldu hans við Iðu, þar sem margir hlutar fuglamyndarinnar voru teknir.
[134] Magnús segir eina helstu ástæðuna fyrir kvikmyndagerð sinni vera að mynda íslenska náttúru og sýna fólki sem ekki hefði möguleika á að upplifa hana annars. Tíminn Sunnudagsblað – 19. tölublað (21.05. 1967), bls. 446.
[135] Þjóðviljinn – 94. tölublað (26.04. 1958), bls. 12.
[136] Íslandskvikmyndir 1916-1966, Íris Ellenberger, bls. 117.
[137] Reykjavík (1944)
[138] Reykjavík vorra daga (1946)
[139] Reykjavík (1951-67)
[140] Reykjavík 1955
[141] Myndin sýnir að mestu leyti hátíðahöld á 17. júní í Reykjavík auk einhverra framkvæmda í borginni og nágrenni hennar. Í þessari mynd notar Magnús myndefni Lofts Guðmundssonar í fyrsta sinn í eigin verki, myndir úr Tívolí í Reykjavík, en hann hafði eignast heimildamyndaefni Lofts Guðmundssonar árið 1951, fyrst í félagi við tvo aðra en síðar keypti hann félaga sína út og varð einn rétthafi myndefnisins.
[142] Aftur eru vakin upp hughrif um að samstarfsmenn Magnúsar séu gestir í mynd hans eins og í upphafstitlum The Highlands of Iceland.
[143] Sveinbjörn Egilsson og Magnús Jóhannsson ráku saman Radio & raftækjastofuna, Óðinsgötu 2, Reykjavík.
[144] Kvikmyndasafn Íslands, Gym 03-3, 43.
[145] KVSÍ, Gki 81-15, 9. Þar sem Reykjavíkurborg kom ekkert að fjármögnun myndarinnar er Radio & raftækjastofan samkvæmt samningi þessum bæði útgefandi og eigandi frumrits hennar. Borginni er ekki heimilt að sýna myndina opinberlega gegn gjaldi en stofnanir hennar geta keypt sýningareintök af henni sem pöntuð yrðu frá London og Radio & raftækjastofan legði 30% umsýslugjald ofan á kostnaðarverðið. Undir þetta skrifa borgarstjórinn í Reykjavík, Magnús og Sveinbjörn og vottar eru þeir Gunnar Sörensen og Þorgeir Skaftfell starfsmenn Radio & raftækjastofunnar á þessum tíma.
[146] Samningur, frumgögn, varðveittur á Árbæjarsafni.
[147] Hér er dæmi um hvað Magnús var snemma meðvitaður um höfundarrétt og sýningahald sem klárlega leiddi til stofnunar Hagsmunasamtaka kvikmyndagerðarmanna (sem síðar varð Félag kvikmyndagerðarmanna, FK) árið 1966 og var hann fyrsti formaður samtakanna. Hann hefur lært sitthvað um höfundarrétt þegar Highlands of Iceland ferðaðist hvað mest um heiminn og ekki síst eftir að farið var að óska eftir myndinni til sýninga í sjónvarpi. Í Þjóðskjalasafni er varðveitt bréf hans til utanríkisráðuneytisins árið 1965 þar sem hann áréttar við ráðuneytið að sýningarréttur vinsælustu kvikmyndar hans, The Highlands of Iceland, sé sinn og ráðuneytið eigi eingöngu rétt á að sýna myndina í landkynningarskyni. Öll önnur réttindi svo sem sýningar í sjónvarpi eða fyrir gjald verði að semja um við sig sérstaklega. Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B-bréfasafn 1953-1987, 6. des. 1965. Ráðuneytið svarar bréfinu og fellst á sjónarmið Magnúsar sem það gefi sem fyrirmæli við sýningar sendiráða víðs vegar. Þjóðskjalasafn, Utanríkisráðuneytið 2000-081 B-bréfasafn 1953-1987, 10. des. 1965.
[148] Geysir var af gerðinni Douglas DC-4 sem Loftleiðir höfðu keypt fyrir millilandaflug með farþega, en vegna efnahagsaðstæðna á Íslandi var farþegaflug lagt niður 1950 og flugvélin leigð undir vöruflutninga. Sex voru í áhöfn í fluginu frá Lúxemborg til Íslands. Sagt var að slysið hefði stafað af mikilli þreytu flugmanna. Vélin barst af leið vegna veðurs, en snjókoma var og lítið skyggni og ísing á vélinni. (https://is.wikipedia.org/wiki/Geysisslysi%C3%B0)
[149] Magnús hafði gert tvær stuttar myndir um slysið og björgun áhafnarinnar árið 1950;
Geysir TF-RVC Fréttamynd (1950) Svarthvít hljóðlaus 5 mínútna mynd sem hefst á upphafsskilti: Radio & raftækjastofan. Fréttamynd. 15.-21. sept. 1950. Næsta skilti: Geysir, TF-RVC. Síðan er klippt á milli forsíðna dagblaðanna sem segja að flugvélarinnar sé saknað og fólks við störf, svo sem við fjarskipti, og blaðamanna. Seinna koma fréttir um að fólkið sé fundið á lífi.
Efnisgreining: Loftmyndir; leitin að flugvélinni Geysi TF-RVC sem brotlenti á Vatnajökli 14. september 1950. Koma áhafnarinnar til Reykjavíkur. Endir.
Frá björgun áhafnarinnar á Geysi (1950)
5 mínútna þögul litmynd. Upphafsskilti: Radio & raftækjastofan sýnir kvikmyndaþátt. Titilskilti: Frá björgun áhafnarinnar á Geysi. Efnisgreining: Loftmyndir frá leitinni að Flugvélinni Geysi TF-RVC sem brotlenti á Vatnajökli 14. september 1950. Koma áhafnarinnar til Reykjavíkur.
[150] KVSÍ, myndefni skráð undir heitinu Vatnajökull.
[151] Upphafsorð 4. hluta skáldsögunnar Heimsljós eftir Halldór Laxness, Fegurð himinsins.
[152] Langsennilegast hefur þessi tónlist verið fáanleg eftir pöntunarlistum frá kvikmyndalaboratoríum í London á Englandi eða Chicago eða New York í Bandaríkjunum sem Radio & raftækjastofan skipti oft við.
[153] Á Kvikmyndasafni Íslands eru til 6 sýningareintök auk einhvers frumefnis (Reversal pósitíf frummynd, afgangar og negatíf, hljóð), auk þess hafa verið gerða stafræn eintök af myndinni.
[154] Vísir – 238. tölublað (17.10. 1964), bls. 16.
[155] Vísir – 265. tölublað (30.11. 1964), bls. 9.
[156] Tíminn Sunnudagsblað – 20. tölublað (28.05. 1967), bls. 470-471. p
[157] Sama.
[158] Tíminn Sunnudagsblað – 20. tölublað (28.05. 1967), bls. 468-469.
[159] Magnús hafði stofnað Félag kvikmyndagerðarmanna árið 1966 ásamt nokkrum öðrum og var fyrsti formaður félagsins. Eitt aðaláhersluefni hópsins var að tryggja góðan samning við Sjónvarpið það sama ár og tryggja þannig bæði stöðu sína sem kvikmyndatökumenn og höfundarrétt á efni sínu.
[160] Myndin er einnig til í styttri 5 mínútna útgáfu.
[161] Tíminn – 93. tölublað (29.04. 1950), bls. 8.
[162] Magnús prófaði og kenndi fyrstur manna á LORAN-tæki í íslenskum flugvélum og í framhaldinu myndaði hann um borð t.d. af flugi Gullfaxa norður yfir Grænlandsjökul er hann flutti vistir og annan varning til leiðangurs Poul Victors sem hafði vetursetu á jöklinum. Þulur með myndinni á sýningu hjá FÍ var Jón Eyþórsson veðurfræðingur. Vísir – 252. tölublað (04.11. 1953), bls. 8.
[163] KVSÍ, sjá kf 94-3, 6.
[164] Einn lítill kvikmyndaþáttur ber nafnið Pósthús á Vatnajökli 1959 og er sex mínútna þögul mynd í lit. Myndir sýnir frá ferð á Vatnajökul og hvernig sett er upp pósthús í skála á Grímsfjalli. Skilti Pósts og síma hengt upp og fyrsta dags umslög póststimpluð. Mynd af frímerktum Vatnajökulsleiðangurs 1960-umslögum, einu merktu Magnúsi Jóhannssyni og öðru merktu Hönnu Brynjólfsdóttur.
[165] Eftir hvern leiðangur á jökul klippti Magnús saman myndir og sýndi heima hjá sér í Skeiðarvoginum. Einnig voru sýndar ljósmyndir úr ferðunum. Jóna Garðarsdóttir, viðtal.
[166] Kvikmyndaþáttur frá Angmagssalik á Grænlandi.
[167] Vorstörf á Vatnajökli – Vatnajökulsleiðangur 29.5.-10.6. 1957 undir stjórn Jóns Eyþórssonar, Guðmundar Jónassonar og Árna Kjartanssonar.
[168] Magnús átti mikið efni sem hann hafði tekið upp á Grænlandi enda kom hann þangað margoft en hér eru það tökur í lit; loftmyndir af Grænlandi um sumar, börn að leik, þvottur á snúru og fleira hversdagslegt. Þetta er efni sem klippt hefur verið saman og sýnt undir heitinu Það er svo margt – Grænland. Til er hljóð við þessa mynd eða kvikmyndaþátt eins og Magnús kallaði þáttinn.
[169] Kerlingarfjöll (1950-60), fjögurra mínútna mynd sem var hugsuð sem upphafið að einhverju lengra sem virðist ekki hafa raungerst. Efnisgreining; Berar ofurhetjur, með Valdimar Örnólfsson í broddi fylkingar, koma hlaupandi að botnlausum tjöldum og draga skíði út úr þeim. Rúta kemur að og út úr henni kemur fólk. Fólk dansar saman í hring. Fólk á skíðum. Endir.
[170] Sea Harvest (eftir Loft Guðmundsson).