Jón Hermannsson
Viðmælandi: Jón Hermannsson (JH)
Gunnþóra Halldórsdóttir (GH) tók viðtal 09/05/22
Jón Hermannsson (1939 – 2025), tæknifræðingur og kvikmyndaframleiðandi, vann alla sína starfsævi við kvikmyndagerð og kvikmyndaframleiðslu. Hann hóf störf hjá Sjónvarpinu áður en það hóf útsendingar sínar og var virkur framleiðandi strax á upphafsárum hins íslenska kvikmyndavors. Hann varð einnig fyrstur Íslendinga til að reyna fyrir sér með markaðssetningu íslenskra kvikmynda erlendis. Jóni var umhugað um að ganga frá myndefni sínu til framtíðarvarðveislu á Kvikmyndasafni Íslands og var raunar í sambandi við safnið allt fram í andlátið. Hér má sjá Curriculum vitae sem hann sendi frá sér síðla hausts 2025. Í viðtalinu/spjallinu sem hér fer á eftir segir hann frá því helsta sem á daga hans dreif á langri starfsævi.
GH: Hvernig gerðist það að þú kæmir inn í þennan sjónvarps- og kvikmyndaheim?
JH: Ég lærði tæknifræði í Bretlandi í City & Guilds of London Institute með sérhæfingu í dreifingu útvarps- og sjónvarpsefnis. Já, ég læri það bara þarna úti í Englandi, var þar í 4 ár. Fer út 1960 og kem heim ’64 og svo í framhaldinu er ég ráðinn til Sjónvarpsins.
Þar byrjaði ég fyrst að telja loftnet. Græjurnar voru ekki komnar í gang þarna í upphafi en það var búið að ráða heilmikið af tæknimönnum og þeir voru bara notaðir í að keyra um Suðurnesin og telja sjónvarpsloftnet því það hafði enginn hugmynd um hvað væri til af sjónvarpstækjum í landinu. Þannig varð sú tala til, hvað væri til af sjónvarpstækjum. Bara með því að keyra um allar götur í Reykjavík og nágrenni og í Flóanum [Selfoss og nærsveitir]. Það var farið alveg upp á Skaga, alls staðar þar sem fólk sá Kanasjónvarpið.
Ég er svo þarna hjá Sjónvarpinu yfir tæknideildinni, Það var náttúrulega verkfræðingur sem var yfir öllu tæknidótinu, en ég var yfir tæknideildinni og var með eiginlega alla starfsmennina fyrir utan kvikmyndadeildina sem var alltaf sér á þessum tíma, hún var kannski einn þriðji af tækniliðinu. Allir tæknimennirnir fengu þjálfun í Danmörku, það var alveg stíft námskeið í 4 mánuði eða svo. Það var reyndar mjög sniðugt, en enginn okkar sem vorum í tæknihlutanum hafði nokkurn tímann komið nálægt neinu svona. Þeir voru náttúrulega búnir að læra þarna, Þrándur [Thoroddsen] og Gísli Gests [Gísli Gestsson], sem voru upphaflega í kvikmyndunum. Svo voru bara karlar eins og Óskar Gísla [Óskar Gíslason] og þeir sem voru ljósmyndarar í grunninn en fóru svo að kvikmynda í stórum stíl.
GH: Hvaða menntun voru tæknimennirnir með?
JH: Þetta voru útvarpsvirkjar, símvirkjar, loftskeytamenn og ljósmyndarar, líkt og Rúnar Gunnarsson.
GH: Er hann þarna strax í byrjun?
JH: Já, hann fer inn í kvikmyndadeildina. Þrándur [Thoroddsen] var yfir henni og ég tók svo við af Þrándi. Ég færði mig úr tæknideildinni, ég var búinn að fá alveg nóg af því að vera inni í myrkrinu allan daginn svo að ég færði mig og tók við kvikmyndadeildinni þegar Þrándur hætti.
GH: Þú byrjar sem sagt í Sjónvarpinu 1964?
JH: Já, bara alveg í byrjun. Það fyrsta sem ég gerði var reyndar bara einhverjum þrem dögum eftir að ég var ráðinn. Þá kom bréf frá menntamálaráðuneytinu og farseðill til Danmerkur og ég var þar í þrjár vikur áður en hópurinn [tæknimennirnir] kom, bara að undirbúa komu hinna starfsmannanna á námskeiðið. Svo leiddi eitt af öðru og þegar maður fór að kvikmynda þá leiddist ég náttúrulega út í kvikmyndir. Ég starfaði aldrei sem tæknifræðingur frá því ég hætti í Sjónvarpinu.
JH: Í eldgamla daga var alveg ofboðslega mikil framleiðsla hjá Sjónvarpinu. Menn voru sendir út og þegar við lokuðum í júlí, þá voru alltaf tvö kvikmyndateymi send út og þeir urðu að búa til eitt prógramm á dag til að safna í sarpinn fyrir veturinn. Þetta voru svona bændamyndir og landslag en það voru ekki bara viðtöl, það var ekki mikið af viðtölum. Það var bara skotið í allar áttir á meðan filman entist.
GH: Snemma eruð þið Þrándur svo farnir að pródúsera eitthvað sjálfir fyrir utan Sjónvarpið.
JH: Árið sem ég hætti í Sjónvarpinu [1976] þá tókum við upp Þjóðsögur og svo hef ég bara verið sjálfstætt starfandi alla tíð eftir það. Við gerðum nú eitthvað meira, við vorum eitthvað að vinna fyrir Ferðamálaráð. Það var svo hræðileg umgengni til sveita, ef keyrt var eftir þjóðveginum sáust ryðgaðir traktorar út um allt, og allt meira og minna í niðurníðslu. Við gerðum áróðursmynd fyrir Ferðamálaráð og sýndum alla skítugustu og ógeðslegustu staði landsins. Það var mjög gaman.
GH: Þú hefur ekki lent í Íslandskynningarmyndunum? Svo virðist sem kvikmyndagerðarmenn fyrri tíma hafi helst haft aðgang að peningum í gegnum svona kynningarmyndir, Íslandskynningarmyndir.
JH: Ég var voðalega lítið í því og ég var aldrei í auglýsingum. En svo förum við að vinna saman, ég og Indriði [Indriði G. Þorsteinsson], og það verður úr að Gústi [Ágúst Guðmundsson] kemur inn í þetta með okkur.
JH: Gústi kemur eiginlega inn í þetta þegar hann er nýkominn úr National Film School í Englandi og við tókum Daniel Bruun áður en við fórum í Land og syni og svo tókum við litla mynd, við Gústi, sem hét Lítil þúfa og var sýnd í Sjónvarpinu. Ég kom voða lítið nálægt tækninni í þessum bíómyndum af því að það er bara alveg nóg að halda utan um þetta. Að vísu keyrði ég rafstöðina.
Við fengum einhverja peninga úr Menningarsjóði þegar við gerðum Daníel Bruun að mig minnir. Menningarsjóður var á undan Kvikmyndasjóði en hann var líka með bókmenntir og átti að styrkja allar listir. Það var þó viðleitni og menn fóru af stað þó að styrkupphæðirnar væru náttúrulega ekkert í líkingu við það gerist í dag.
GH: En varð mikil breyting á möguleikum til fjármögnunar kvikmynda þegar Kvikmyndasjóði var svo loksins komið á koppinn?
JH: Ja, það opnuðust náttúrulega möguleikar en Reynir [Oddsson] nýtur þess ekki, hann er þá nýbúinn að gera Morðsögu. Svo kom Land og synir og kvikmyndavorið. Við vorum fyrstir til að sýna því að Krummi [Hrafn Gunnlaugsson], sem tók Óðal feðranna á sama tíma, var hálfu ári á eftir okkur að sýna og aðsóknin var alveg lyginni líkust.
GH: Fram að því að þú fórst að vinna sjálfstætt varstu titlaður hljóðmaður en í Landi og sonum ertu titlaður framleiðandi.
JH: Já, það kemur náttúrulega aðallega til af því að ég var með svo góða þekkingu á tæknihlutanum og græjunum sem þurfti til. Ég bjó að reynslunni hjá Sjónvarpinu og að vera í öllu, að taka hljóð og kvikmynda og klippa og allt það. Við tókum á 35mm og það hafði ekkert verið átt við svoleiðis. Um það bil sem við vorum að undirbúa Land og syni keypti ég til dæmis rafstöð, stóran rafstöðvarbíl, af því að sveitarafmagnið fór alveg niður í 180 volt þegar þeir settu heyblásturinn í gang. Það hefði allt farið til andskotans in litum og fleiru ef við hefðum verið að nota það rafmagn, þannig að við urðum að vera sjálfbærir.
GH: En hvernig var að fjármagna þetta? Eins og þú segir þá fengu fyrstu myndirnar náttúrulega alveg gífurlega aðsókn þannig að aðgangseyririnn hefur nú verið hluti af fjármögnuninni.
JH: Við fórum nú á annað hundraðið [annað hundrað þúsund áhorfendur] með Land og syni. Mig minnir reyndar að Með allt á hreinu hafi verið með fleiri áhorfendur, en það byggðist líka á því að krakkarnir fóru tvisvar og þrisvar á Með allt á hreinu og það telur náttúrulega, en þegar við sýndum Land og syni hugsa ég að meðalaldurinn hafi kannski verið um fimmtugt.
Við frumsýndum Land og syni samtímis í Austurbæjarbíói og á Dalvík, þar byrjuðu sýningarnar klukkan 3 eftir hádegi og þeim lauk klukkan 3 um nóttina. Bara í beit af því að það lá svo mikið á að koma myndinni í bíó á Akureyri daginn eftir og bíóið á Dalvík var bara svo pínu, pínu lítið, ég man ekki hvað það tók, 50 eða 60 manns. Þetta var svo mikil nýlunda.
Það var náttúrulega margt sem skeði. Menn voru að … eða bíóin úti á landi voru að svindla og tvíselja miða en það var náttúrulega allur gangur á því. Gústi húkkaði þá á Siglufirði við að tvíselja miða, þeir rifu ekki af miðanum og seldu hann svo bara aftur. Þetta voru miðar frá okkur, við sköffuðum miðana sjálfir. Svo var komið eitthvað svona sveitasjónvarp, á Ólafsfirði held ég, þeir vídeótengdu allan bæinn, og þegar við erum að sýna Land og syni þá kemur einn inn með kameru og hann ætlar bara að taka þetta upp í bíóinu fyrir dreifinguna. Það varð náttúrulega að stöðva það.
Í Skagafirði gengu þeir svo allra lengst í smölun á myndina held ég, af því að Indriði er auðvitað Skagfirðingur og sagan á að gerast í Skagafirði. Lionsklúbburinn á Króknum fór bara með rútu um allar sveitir Skagafjarðar og pikkaði upp gamlingjana af bæjunum sem höfðu kannski aldrei farið í bíó á ævinni og þeim var bara ekið í bíó. Það kom okkur svo sem ekkert við, þetta var bara þeirra framtak.
Þetta gekk lygilega vel og við vorum kannski uppfullir af bjartsýni þegar við ákváðum að fara í Útlagann tveimur árum seinna en það var reyndar bara allt önnur ella, það var ekkert svipað, þá var Kvikmyndasjóður að vísu kominn, en Kvikmyndasjóður var með innan við 2% af fjármagninu í myndinni.
GH: En í Landi og sonum, var það líka svona lítið?
JH: Nei, það var miklu meira þar, það var líka svo miklu ódýrari framleiðsla heldur en Útlaginn. Bara leikmyndakostnaðurinn í Útlaganum var alveg helmingurinn af framleiðslukostnaðinum. Við vorum í tökum af og til í heilt ár af því að við erum með vetrarsenur og svo byggðum við stúdíó á Suðurlandsbrautinni þar sem allar innisenurnar voru teknar. Þetta var svona baksalur sem einhver bílasala hafði verið með en það var fínt, við komum öllu fyrir en þetta var dýrt. Mig minnir að við höfum verið eitthvað um 200.000 dollara í mínus þegar að við vorum búnir að sýna hér heima en hún seldist líka svolítið úti og það munaði alltaf um þá peninga.
GH: Heldurðu að hún hafi selst meira heldur en Land og synir í útlöndum?
JH: Nei, það hefur verið svipað, við seldum til dæmis Land og syni til Tyrklands í sjónvarp. Það fannst mér mjög skrítið. Þessar myndir fóru nú ekki mikið í latneska hlutann en þó, Útlaginn fór eitthvað þangað, til dæmis til Frakklands. Útlaginn var að mig minnir sýndur hjá Arte, þýsk-franskri sjónvarpsstöð, og hjá FR3. Ágúst kom fram í spjallþætti á undan ásamt Regis Boyer [prófessor í norrænum fræðum við Sorbonne og um árabil einn ötulasti þýðandi íslenskra bókmennta á frönsku, bæði fornra og nýrra] og fleirum. Frönsku stöðvarnar borguðu að vísu ekki eins mikið og þýska stöðin ZDF, Zweites Deutsches Fernsehen. Stöð 2 þar í landi. Það var sérstaklega mikið borgað í Þýskalandi og náttúrulega döbbað á þýsku.
Eftir Útlagann var ég í hinu og þessu. Ég vann mikið með Heiðari Marteins, var að koma hans myndum á framfæri. Ég klippti myndir fyrir hann og þær fóru eingöngu í Sjónvarpið. Og eftir að vídeóið kom fór þetta um borð í skipin og þeir voru að kaupa þetta af karlgreyinu. En þetta var auðvitað gjörsamlega vonlaust peningalega. Hann var fréttaritari í Vestmannaeyjum, þannig kynntumst við. Við vorum alltaf með námskeið í Sjónvarpinu fyrir fréttaritarana og við kenndum þeim að lýsa og hvernig þeir áttu að kvikmynda. Við vorum ekkert að kenna þeim klippingu.
Það var sko aðalvesenið með marga af þessum fréttariturum að þeir komu á þetta námskeið, fóru svo heim og vélin fór bara ofan í kassa og svo kannski eftir hálft ár, þá kom eitthvað fréttnæmt að þeim fannst. Það sem þeir tóku var yfirleitt handónýtt, þeir höfðu bara enga æfingu. Það hefði átt að hvetja þá mikið meira til að taka. Við hvöttum þá nú til þess að senda filmu inn því að þeir fengu filmur frá okkur, þeir voru aldrei með sínar eigin, en Heiðar var langduglegastur í þessu. Hann var bara svo góður tökumaður.
JH: Svo fer ég að vinna með Þráni [Bertelssyni]. Ég tók miklu meiri þátt í framleiðslunni á þeim myndum. Ég held ég hafi verið hljóðmaður í eiginlega öllum myndunum og það var miklu skemmtilegra heldur en að vera bara einhver helvítis pródúsent sem var með eilífar áhyggjur. Við höfðum engar áhyggjur, við Þráinn. Ég held við höfum fengið styrk í Nýtt líf, þá fyrstu, og svo var það bara Útvegsbankinn í Vestmannaeyjum, hann var til í þetta. Með þessu móti var miklu hraðari velta á peningunum heldur en að lána einhverjum útgerðarmanni sem átti eftir að selja fiskinn og fá borgað og allt það, þannig að bankinn fór vel út úr þessum viðskiptum.
GH: Á þessum árum er aðkoma Kvikmyndasjóðs mjög lítil, það var ekki há prósenta af heildarkostnaði sem þessi sjóður lagði til.
JH: Nei, en það var bara svo mikill meðbyr með öllum þessum eldri myndum. Fólk var alveg til í að lána hluti og hjálpa til og það var ekkert verið að heimta neina greiðslu fyrir og svona. Fara inn í frystihús og mynda þar, kannski engin framleiðsla í hálfan dag, það var aldrei minnst á það. Vestmannaeyingar voru auðvitað mjög ánægðir með athyglina og allt það og þetta setti Eyjar dálítið á kortið.
Svo gerum við Dalalíf og þar kemur sjóðurinn ekkert nærri. Það var bara sagt að það væri ekkert vit í að styrkja grínmyndir. Við fengum styrk í fyrstu myndina, Nýtt líf, en þá var verið að hugsa um að við værum að eiga við sjávarútveginn, og ég held að það hafi styrkt okkur ágætlega. Það fer enginn annar í sjávarútveginn, held ég, fyrr en Ásdís [Thoroddsen] fer fram með Ingaló. Við Þráinn gerðum Nýtt líf, Dalalíf og svo er það Skammdegi.
Já, þar fór allt til helvítis. Skammdegi var skotin svoleiðis í kaf í Mogganum að hún átti sér ekki viðreisnar von. Árni Þórarinsson rakkaði myndina niður og við fengum enga aðsókn. Það eru svo sem próblem í henni, en hún var alveg í lagi nema endirinn. Mig minnir að við höfum gert þrjár tilraunir með mismunandi endi og það gekk enginn þeirra alveg upp. Það var svolítil synd af því að það var margt dálítið sérstakt í þessari mynd og sérstaklega leikur Eggerts [Þorleifssonar], hann algjörlega brilleraði.
GH: Unnuð þið svo ekki meira saman, þú og Þráinn, eftir þetta?
JH: Nei, hann gerði Löggulíf og svo gerði hann Einkalíf sem setti hann bara algjörlega á hausinn. Jú, svo gerði hann auðvitað Magnús, hún er allt í lagi en hin var bara eitthvað rugl fannst mér, tekin á 35 og 16. Þráinn bauð mér alltaf á frumsýningar og hann spurði eftir Einkalíf: „Hvernig heldurðu að þessi gangi?“ Ég sagði: „Þessi gengur bara ekki neitt, þetta er bara alveg vonlaus mynd.“
Eftir að við Þráinn hættum að vinna saman var ég eingöngu í heimilda- og fræðslumyndum og þá fór ég að vinna með Guðmundi Sigvaldasyni við Jarðfræðina. Svo gerði ég nú töluvert af kennsluefni, ég gerði til dæmis kennsluefni í efnafræði beinlínis fyrir Námsgagnastofnun á sínum tíma, og eitthvað gerði ég líka af fræðsluefni fyrir þá um náttúruna við sjávarsíðuna, um fjörulíf og seli og þess háttar. Þetta er ég eiginlega að gera þarna á milli, þetta bara dettur inn svona eitt og eitt á milli annarra verka.
JH: Á tímabili eftir Útlagann, eða þegar ég var búinn að losa mig við Útlagann skulum við segja, svona þegar ég þurfti ekki lengur að sitja og gráta yfir reikningum, þá datt mér í hug að prófa að selja íslenskar kvikmyndir erlendis af því að mér fannst bara asnalegt að það var engin tilraun gerð til þess. Kvikmyndasjóður varð ekki kominn inn í eitt eða neitt þannig þá.
Ég fór allavega tvisvar ef ekki þrisvar á Nordic Screening þar sem sjónvarpsstöðvarnar voru sameiginlega en ég fór á eigin vegum. Ég fór ekki fyrir Sjónvarpið og þetta var náttúrulega enginn bisness, þetta seldist ekki í stórum upplögum. En þó, ég seldi til Ameríku og Tyrklands og eitthvað til Asíu, aldrei neitt til Norðurlandanna, það var alveg ótrúlega skrítið, nema til Finnlands. Bæði í sjónvarp og kvikmyndahús.
GH: Um hvaða myndir ertu að tala?
JH: Þetta var Land og synir og myndin hans Þorsteins Jónssonar, Atómstöðin, og ég seldi hana einmitt til Austur-Þýskalands. Þeir hafa örugglega keypt hana aðallega út af heitinu. Svo fór ég tvisvar til Frakklands, bæði til Cannes og Monte Carlo, sem var sko sjónvarpsmarkaðurinn, og eina ferð til Ameríku, til New Orleans, það var American Film Market. Þetta er mjög harður heimur og svo gagnaðist til dæmis íslenska Sjónvarpið manni ekki nokkurn skapaðan hlut því þeir seldu í gegnum danska sjónvarpið.
GH: Hjálpuðu þeir ekki til við að útvega einhverja tengiliði?
JH: Nei, ekkert, þeir bara létu Dani algerlega um þetta. Þeir skiptu sér bara ekkert af því. Ég hefði nú aldrei haldið þessu áfram, þetta var of lélegur bisness til þess, og þegar þú ert að selja kvikmyndir þá er kommissjónin yfirleitt kannski svona 10% eða eitthvað svoleiðis og það þarf dálítið til ef kostnaður við að fara á eina svona sýningu er – eða var allavega á þessum tíma – upp undir hálfa milljón. Af því að maður varð að leigja sér bás, maður varð að prenta kynningarefni fyrir allt, allar myndir sem ég fór með. En ég fékk styrk frá Iðnþróunarsjóði sem nægði nú ekki alveg fyrir kostnaðinum en það var náttúrulega mikil hjálp í því. Ætli ég sé ekki að tala um svona 1983-1985, árin áður en við Þráinn fórum að vinna saman, en það hefur enginn reynt þetta annar en ég, sem betur fer.
Það var varla neitt leikið efni endursýnt í Sjónvarpinu frá upphafi og alla vega þar til ég hætti vegna þess að það var 100% endurgreiðsla til leikara við endursýningu í íslenska Sjónvarpinu. Svo brutum við Þrándur þetta bara árið eftir að ég hætti í Sjónvarpinu. Þá fórum við í Skagafjörðinn og tókum Sjö þjóðsögur, þar var bara „buy-out“ réttur og ekkert vesen og við seldum Sjónvarpinu þessar Þjóðsögur, þeir máttu endursýna þær 3-4 sinnum, sem var dálítið sérstakt, þetta var svolítið annar heimur, endursýningar voru yfirleitt ekki inni í prógramminu. Bara ein sýning og það var alveg tekið fram. Núna er einhver endursýningarréttur í ákveðinn tíma, 7 ár eða eitthvað svoleiðis.
GH: En í þessum fjórum söluferðum, hvað gekk þér best að selja? Hvaða myndir voru undir og hvað gekk best að selja?
JH: Það gekk best að selja heimildamyndir, bíómyndir okkar frá þessum tíma eru nú ekki mikil söluvara. Þegar við Þráinn erum saman þá sel ég Dalalíf til Þýskalands, hún var endursýnd þrisvar sinnum, féll alveg í kramið hjá Þjóðverjunum. Grín á mjög erfitt uppdráttar, alveg eins og Stella í orlofi sem er reyndar uppáhaldsmyndin mín. Svíarnir héldu bara að það væri verið að gera grín að Svíum þar sem Salomon var og þeir tóku því mjög illa.
Svo seldum við Útlagann til Þýskalands og hún var döbbuð á þýsku. Allar íslensku myndirnar voru rosalega flott döbbaðar á þýsku. Íslenskan liggur nokkuð vel, það er miklu erfiðara að talsetja á ensku, það er nánast ekki hægt, en skyldleiki íslensku og þýsku hjálpaði náttúrulega Þjóðverjunum. Þú sérð það ekki, það er svo rosalega flott gert.
Við Útlagann gerðum við þetta við ensku versjónina. Við tókum allt tvöfalt í Útlaganum, tókum allar senur upp á íslensku og ensku. Svo hentum við bara öllum hljóðupptökunum með íslensku leikurunum sem töluðu ensku af því að það voru náttúrulega alls konar framburðarafbrigði og sumir kunnu ekki ensku, eins og Þráinn Karlsson, hann kunni enga ensku. Gústi bara þjálfaði hann, orð fyrir orð. Við klikkuðum náttúrulega á því – við vorum svo rækilega blankir að mig rámar í að á þeim tíma hafi þetta verið 150, næstum því 200 þúsund dollara í mínus, þegar við vorum meira og minna búnir að selja erlendis – að við fórum ekki í ensku versjónina fyrr en 10 árum seinna og þá var allt dautt, þú markaðssetur ekki mynd eftir 10 ár.
GH: Hvernig var nú að takast á við svona mínus, hvað var hægt að gera?
JH: Það var bara að vinna í því en restin af skuldunum endaði í Búnaðarbankanum og þar fengum við því breytt í afurðalán sem þýddi að það voru engir vextir og vægar afborganir og svo gátum við trappað okkur niður, held ég, á tveimur árum. Og svo kemur Ísfilm þarna, sjónvarpsstöðin, þar losnuðum við við stóran hluta af þessu. Af því að þeir tóku öll tækin okkar. Þannig að þetta hefur kannski verið komið niður í svona 20-30.000 dollara í restina, það var nú alveg viðráðanlegt.
GH: Hefur þú heitið mörgum nöfnum, sem fyrirtæki?
JH: Já, þau eru nokkur. Fyrirtæki okkar Þrándar hét Ísjaki, það var bara strax eftir að ég hætti í Sjónvarpinu og við gerðum sem sagt þessar Sjö þjóðsögur og einhverjar myndir fyrir Ferðamálaráð. Svo var það Ísfilm, og við gerum Land og syni og Útlagann, við Gústi. Þá fer Gústi þegar ég sit í súpunni og gerir Með allt á hreinu. Hann kom aldrei neitt nálægt veseninu.
Svo þegar ég fór í markaðsmálin þá hét það Icelandic Films, Íslenskar kvikmyndir. Þannig að þess vegna varð Samsteypan til [Íslenska kvikmyndasamsteypan] af því að við áttum auðvitað Icelandic Films. Og svo þremur árum seinna erum við Þráinn farnir að vinna saman og það fyrirtæki hét Nýtt líf. Síðasta fyrirtækið var Tefra þegar ég er að vinna Jarðfræðina með Guðmundi Sigvaldasyni jarðfræðingi.
JH: Jarðfræðiþættirnir sem við Guðmundur gerðum, Hin rámu regindjúp, voru styrktir mjög rækilega af Kvikmyndasjóði. Þetta eru sex þættir og þetta er tekið um allan heim. Við vorum í þrjú, fjögur ár að vinna þetta. Þetta var alveg í kring um 1990 og Sjóðurinn [Kvikmyndasjóður] kom að þessu þrjú ár í röð, mjög myndarlega. Út af fyrir sig var þetta sjóðsstjórn, ekki ráðgjafar eða neitt í þá veru, sem tók ákvarðanir um styrkina. Í stjórninni með Knúti [Hallssyni] voru mikið skólamenn eða menn úr menntageiranum, og þess vegna fengum við fína afgreiðslu af því að þetta var akkúrat þeirra.
And þessu var þrískipt þannig að við plönuðum aldrei annað en að gera tökurnar á þremur árum af því að þetta var í mismunandi heimsálfum og ekki á fjölförnum stöðum en það var bara praktískt fyrir okkur að gera þetta á svona löngum tíma. Skólakerfið borgaði handritið en það var náttúrulega heljarinnar vinna hjá Guðmundi að skrifa þetta handrit.
Ég hugsa, fyrir utan náttúrulega allt sem skeður núna með þessum dreifingarveitum og þess háttar, að þessir jarðfræðiþættir hafi af íslensku efni farið víðast um heiminn á sínum tíma, til dæmis voru þeir sýndir í bandaríska skólakerfinu í meira en 20 fylkjum Bandaríkjanna. Þeir fóru í sjónvarp á Ítalíu, Spáni og í Frakklandi. En hvergi á Norðurlöndunum, aldrei. Já, og í Bretlandi. Og svo í Bandaríkjunum en alveg góður helmingur af inntektinni var úr skólakerfinu. Þetta var notað í „high school“ í Ameríku, vissi ég.
Hér heima settum við okkur svona 12 ára mark í innihaldinu, að allir sem væru 12 ára og eldri í skólakerfinu ættu að geta fylgst með. Þetta var notað mjög mikið og er ennþá í notkun í menntaskólunum en neðri mörkin voru við 12 árin. Þetta var skrifað sem hreint fræðslu- og kennsluefni, það var alltaf meiningin hvort eð var, en ég hugsa að sjóðurinn hafi greitt upp undir helming af kostnaðinum við það verkefni.
GH: Er það ekki frekar óvanalegt?
JH: Jú, í svona heimildamynd, þær voru náttúrulega gerðar í samvinnu við Fræðslumyndasafnið hér áður fyrr. Þeir létu gera nokkrar myndir, eða létu kannski ekki gera þær, en þeir styrktu nokkrar myndir í gamla daga og styrkurinn nægði örugglega fyrir filmukostnaðinum, þótt þú fengir ekki neitt fyrir vinnuna. Það var nú bara svoleiðis í þessum bransa og svo náttúrulega brást Sjónvarpið alveg gjörsamlega í því að sýna þetta.
Og þú sérð það enn þann dag í dag, við erum að moka út einhverjum krökkum í massavís í kvikmyndabransann. Það hefur bara aldrei nokkurn tímann sést neitt eftir þessi aumingjans börn í sjónvarpi. Ég hef svo mikla fyrirlitningu á Sjónvarpinu að ég gæti verið hér í hálftíma í viðbót og sagt þér allt sem mér finnst um það. Þeir standa sig bara ekki og gerðu eiginlega aldrei. Ég held að kvikmyndagerðarmenn hafi bundið mjög miklar vonir við Sjónvarpið, enda var mikið sýnt af íslensku efni en það kom bara meira og minna frá þeim sjálfum. Við kvikmyndagerðarmenn vorum hins vegar ekki fengnir til að framleiða fyrir Sjónvarpið.
Hin rámu regindjúp voru sýnd á Hringbraut í vetur. Ég gaf Sigmundi Erni [Rúnarssyni] sýningarrétt á þáttunum, eða seldi honum sýningarréttinn fyrir krónu, þegar gaus þarna úti á Reykjanesi því þetta er náttúrulega bara fróðleikur í jarðfræði.
JH: Ég var í eitt og hálft ár á Írlandi. Framleiddi tvær myndir á Írlandi, aðra fyrir Frakka og hina fyrir Þjóðverja. Þetta er 1995 eða ’96. Þetta kom til í gegnum Ralph Christians [sem starfaði við framleiðslu á Íslandi um árabil]. Hann hefur verið að framleiða á Írlandi, sá ég á Netflix. Ég veit nú ekki hvað hans þáttur er stór í því en það er þó allavega eitthvað. Hann var alltaf bara fljúgandi um allt að elta stelpur, en ég held hann hafi nú samt komið sér fyrir á Írlandi fyrir rest. Hann var að mörgu leyti helvíti klár, hugmyndaríkur og skemmtilegur, en svo var hann óforskammaður og óheiðarlegur og það er mjög erfitt að vinna lengi með svoleiðis fólki.
Við vorum bara vinnulið hjá bæði hjá Frökkum og Þjóðverjum, það var bara hrein vinna sem var borgað fyrir. Við tókum engan þátt í fjármögnun eða svoleiðis. Ég var bara ráðinn nánast sem framkvæmdastjóri. Það var miklu betra að vinna með Frökkunum heldur en Þjóðverjunum. Ég var svo heppinn að það var fínn leikstjóri, franskur, sem var búinn að vera að vinna í tíu ár sem klippari í Hollywood og ég hef aldrei verið með leikstjóra sem var svona spontant. Við tókum eins og hálfs tíma þátt á tuttugu dögum. Vinklarnir voru alveg klárir um leið og hann var kominn inn í herbergið og hann breytti aldrei neinu og hann var bara svo öruggur. Það var mikill munur að vinna með svoleiðis fólki.
Þetta var eiginlega nokkurn veginn það sama og með Sigurði Sverri [Pálsson]. Þegar hann er í Sjónvarpinu byrjar hann sem klippari. Og þegar ég er tekinn við kvikmyndadeildinni þá var ekki neitt laust pláss fyrir tökumann og hann kom þangað beint úr skóla og byrjaði sem klippari og hann var líka albesti fréttatökumaðurinn, hann klippti þetta meira og minna allt í vélinni. Hann var alveg stórsnjall í því sem fréttatökumaður. Hann var náttúrulega voðalega lipur líka að vinna með, þægilegur og ósérhlífinn.
Hann vann með mér eiginlega allt, meira að segja íslenskuþættina tók hann upp, eða myndaði, án leikstjóra, 21 leikinn þátt og enginn leikstjóri, bara tökumaður. Tökumaður og hljóðmaður og skrifta. Það var rosalega fínt að vinna með Sigurði Sverri, hann er þannig, enda unnu þeir mjög vel saman, hann og Gústi. Ég veit ekki hvernig Sigurði Sverri hefði gengið að vinna með Krumma [Hrafn Gunnlaugsson], ég held að það hefði getað orðið ansi skrautlegt.
Þegar við gerðum til dæmis íslenskuþættina Viltu læra íslensku?, 21 þátt í íslenskukennslu fyrir útlendinga, sem voru sýndir í Sjónvarpinu kom Sjóðurinn aldrei nærri. Sjónvarpið kom heldur ekkert nærri gerð þáttanna, ég framleiddi þetta bara úr eigin vasa. Ég held ég hafi gefið þeim sýningarréttinn.
GH: En hvaðan kom þá aurinn?
JH: Úr mínum vasa, ég held ég hafi tapað þremur eða fjórum húseignum í gegnum tíðina í kvikmyndagerðina en ekki út af leiknu myndunum. Heimildamyndirnar tóku miklu meira í, enda hugsa ég að ég hafi ekki verið neitt sérstaklega flinkur í að sækja um, ég sótti mjög sjaldan um. Af öllum myndum sem ég hef gert, sem eru á annað hundrað, þá eru innan við 10% styrkt af Kvikmyndasjóði.
GH: Þetta er mjög athyglisvert. Maður heldur að það hafi orðið svo mikil umskipti við það að Kvikmyndasjóður varð til en svo er það kannski ekki?
JH: Ekki í heimildamyndagerðinni. Og þó, kannski núna, þetta er náttúrulega orðið dálítið annað þegar þú getur líka fengið viðbótarstyrk frá iðnaðarráðuneytinu. Það breytir auðvitað alveg gífurlega miklu og það eru miklu hærri upphæðir heldur en Kvikmyndasjóður hefur úr að spila sem koma í iðnaðarendurgreiðsluna. Það eru milljarðar, það er margfalt það sem Sjóðurinn hefur til umráða.
GH: Þarna ertu kominn fram undir aldamót.
JH: Já, og þá geri ég þessa íslenskuþætti, Viltu læra íslensku? Þeir eru bara aðalmálið á netinu í íslenskukennslu fyrir útlendinga og sjáðu til, ekki bara fyrir útlendinga á Íslandi heldur útlendinga úti í heimi. Þetta er held ég á heimasíðu utanríkisráðuneytisins. Ríkið keypti þetta og af því að ég gaf Sjónvarpinu sýningarréttinn þá var inntektin náttúrulega engin. Þannig að eftir að ég var búinn að fara í mál við Ríkisútvarpið sem ég tapaði, þá var ákveðið að þetta væri nú eiginlega of langt gengið og skutlað í mig 16 eða 17 milljónum.
En það rétti þetta ekki alveg af, því að í svona þjóðfélagi eins og okkar getur það sem kostaði 30 milljónir í fyrra kostað 45 milljónir núna og í bókhaldi kemur það aldrei inn. Ég veit það ekki, ég fór náttúrulega alveg kolvitlaust að en ég hafði nú ágætis bakland, konan gat alltaf séð fyrir mér.
GH: Já, það er eiginlega næsta spurning, hvernig var þetta hægt? Sá hún fyrir þér þannig að þú gast verið í þessu brölti með mínusum og svo komu plúsar á milli?
JH: Ja, ég var aldrei á kaupi, og allavega ekki þegar við erum að vinna Útlagann, ég war bara að ströggla án þess að fá krónu fyrir mig en þá borgaði Kolla [Kolbrún Jóhannesdóttir] bara matinn og afborganirnar. Þannig að ég var betur staddur en margir með það. Af því að hún kom úr verslunargeiranum þá sagði hún alltaf að þetta væri nú meiri „lásí bisnessinn“ og hún hafði alveg rétt fyrir sér í því.
GH: Áttuð þið þetta hús þar sem Rammagerðin var niðri í Hafnarstræti og þú hafðir vinnuaðstöðu?
JH: Fjölskyldan átti þetta, það er allan reksturinn. En hvort sem ég vann með Þráni eða Indriða og Gústa þá er ég í Hafnarstrætinu og ég rukkaði aldrei fyrir kvikmyndavél eða neina leigu, það voru allir í fríu húsnæði. Ég var náttúrulega ekkert rukkaður af fjölskyldunni, þetta var efsta hæðin og það var þarna einu sinni pelsasaumastofa. Manstu eftir mokkajökkunum? Þeir voru saumaðir þarna. Svo fór það bara yfir um og þetta stóð autt í mörg ár.
Sko, þetta var íbúð fyrsta borgarstjórans í Reykjavík. Rosa flottar rósettur í lofti og á köntum, mjög skrautlegt, og meira að segja handriðið upp stigana var útskorið eftir Ríkarð Jónsson.
GH: Hvað hefur þú verið að fást við síðustu 20 árin?
JH: Ég hef verið bara að dunda mér eins og ég kalla það, svona að sleikja upp gamalt dót sem maður kláraði aldrei. Veiðimynd sem ég tók fyrir 50 árum á super 8, samt kemur það alveg ótrúlega vel út og ef lýsingin er í lagi, þá sérðu varla mun á 16 og super 8. Ég gerði margar svoleiðis og þá er þetta auðvitað allt á filmu.
Það var sko algjör draumur að vera með vídeó í veiðimynd af því að fiskurinn tekur ekki endilega þegar þú vilt, þú getur í rauninni bara keyrt í klukkutíma og beðið, en við þurftum náttúrulega að passa filmuna og vélarnar sem við notuðum í þessu, þetta voru yfirleitt þessar upptrekktu Bolex-vélar sem tóku bara 30 sekúndur. Þú sérð þetta pínulítið í myndunum hans Ósvaldar [Knudsen]. Ósvaldur var alltaf að telja af því að það varð að hætta vel fyrir 30, annars var skotið bara ónýtt, þú getur ímyndað þér …
GH: Já, þekktirðu Ósvald?
JH: Já, Ósvaldur var ágætis kall en hann var voðalega ýtinn. En ég þekkti Villa [Vilhjálm Knudsen] náttúrulega, en hann var ekkert á við kallinn. Ekki sem kvikmyndagerðarmaður. Kallinn var bara svo áhugasamur og duglegur, hann var með samböndin og hann var auðvitað fjallamaður fyrir. Hann var mikill vinur Sigurðar Þórarinssonar [jarðfræðings] alla tíð og þannig held ég að hann hafi eiginlega farið út í þetta.
GH: Þekktirðu til Magnúsar Jóhannssonar?
JH: Já, hann var helvíti erfiður í viðskiptum, alveg rosalega. Þú gast sko ekki keypt af honum efni, hann bara var ekki til í það en hann var mikill frumkvöðull í því að koma [kvikmynda]græjum hingað til lands. Ég kynntist Magnúsi vel því hann var magnaravörður niðri í Alþingi og ég var þar meira og minna í 10 ár.
Þegar ég hætti í Sjónvarpinu erfði ég eiginlega verkefni frá Magnúsi Bjarnfreðssyni [fréttamanni]. Ég byrjaði að mynda fyrir Magnús Bjarnfreðs en hann var búinn að gera samning við forseta Alþingis um að gera mynd um störf Alþingis og ég losnaði ekki út úr þessu fyrr en 1982. Þá bara varð ég að strika undir og klára myndina, annars væri ég þarna ennþá.
Ég myndaði þingstörfin öll og allt í kringum þingið og ferðalög í tengslum við Norðurlandaráð. Myndin er til hérna inni á Kvikmyndasafninu. Ég held hún heiti bara Alþingi. Þetta var 25 mínútna mynd, frá því þegar Alþingi starfaði í tveimur deildum. Þarna eru náttúrulega allir þingmenn tímabilsins í 10 ár, þannig að það er ansi margt fólk þarna. Ætli þetta hafi ekki byrjað 1974 eða ’75 til ’82.
JH: Ég held að ef það væri eitthvað eitt þá væri tölvuvæðingin svona mesta framþróunin í kvikmyndagerð hér á landi. Það er eiginlega allt þetta fýsíska sem breyttist við að fara úr filmunni. Kostnaðurinn, fyrirferðin, umstangið við að flytja þetta, ég man að einhvern tímann var ég með 6 diska Steenbeck-borð heima hjá mér í Ásgarðinum uppi á annarri hæð. Það var bara stórmál að flytja það. Og svo notaði ég það náttúrulega aldrei af því að maður ætlar alltaf að vinna heima en svo gerir maður það ekki.
Svo fjárhagslega líka, það er auðvitað miklu ódýrara að fara með vídeókameru út og taka mynd og geta bara farið beint að klippa heldur en að þurfa að bíða eftir því í hálfan mánuð til þrjár vikur að fá að sjá hvort þetta hafi nú verið almennilega lýst. Þetta var rosalega erfitt í Landi og sonum. Við sáum ekki neitt, við fengum enga „rushes“ til baka fyrr en við vorum búnir að vera í tökum í hálfan mánuð.
En alltaf í góðu sambandi við labbið. Við notuðum Rank-labbið í London [Rank Film Laboratories, seinna Deluxe, London], og þeir kunnu nú alveg sitt fag, ef það var eitthvað að þá fékk ég að vita það. Þeir skoða náttúrulega þegar filman kemur út úr framköllunarvélinni og þeir létu alltaf vita ef hún var rispuð. Ef það var rispa þá var hringt í Svarfaðardalinn sem var nú ekkert auðvelt. Við fengum aldrei svona þjónustu hjá Norðurlandamönnunum. Það var mjög skrítið. Bretarnir tóku þetta bara alveg skítalvarlega, og svo fórum við í bíóið að skoða þetta á Dalvík, það var dálítið gaman.
Bæði Útlagan og Land og synir eru teknar á „shortends edge“ afgangsfilmu frá framleiðslufyrirtækjum sem gátu verið svona kannski 100 fet ein spóla og 400, 350, það munaði alveg helmingi í prís, og sparaði svakalega. Í hlutfalli við heildarkostnaðinn var filman ekki neitt stórmál, en nú er það bara horfið. Það var bara einu sinni í Landi og sonum sem við fengum filmu sem var ekki í lagi og hún var rispuð sem var eiginlega óskiljanlegt en það var í senu þar sem við gátum „frame-að“ út rispuna þannig að meiri parturinn af myndfletinum var í lagi. Þetta var senan á spítalanum þarna á Hjalteyri.
And svo í Útlaganum, þá vorum við ennþá með rafstöðina, við vorum náttúrulega að taka þarna uppi í Hítardal um hávetur í snjó og ófærð og öllu og þá þurfti að lýsa upp útisenu eftir eitthvert morðið þegar það loksins kemst út, fólkið á bænum. Það hljóp út í myrkur sem við lýstum og mig minnir að rafmagnskapallinn hafi verið 150 metrar í HMI-ljósin. Það þýddi að ljósin fóru að sveiflast, það var bara talin ónýt sena, svo að ég fór og talaði við hann Dimbleby sem var þarna okkar maður, og hann kom með helvíti flotta lausn, „settu bara snjókomu yfir“. Það var enginn vandi að búa til snjókomu. Það reddaði því algjörlega að við gátum notað þetta.
GH: Nú er það náttúrulega fjöldi fólks sem vinnur við svona pródúksjón, hvar hýstirðu allt þetta fólk?
JH: Við vorum mikið í skólum. Við erum eiginlega með flest fólk þegar við erum á Barðaströndinni. Þar fengum við inni í skóla og þar svaf allt liðið í einum opnum sal. Annars hefði það þurft að fara á Ísafjörð ef það hefði ekki sætt sig við það, og Gústi, hann var bara í tjaldi uppi í fjalli.
GH: Þú talar um velvilja til dæmis í Eyjum í fyrstu Líf-myndinni, var þetta líka svona í þessum skólum, að þið fenguð að vera þar endurgjaldslaust?
JH: Já, það var auðvitað enginn í skólunum að sumrinu þegar við vorum þarna. Svo þegar við vorum að taka upp í Hítardal að vetrarlagi þá vorum við með allt fólkið á hótelinu í Borgarnesi, þannig að þetta var heljarinnar óperasjón. Svo komu náttúrulega alltaf upp einhverjar peningakrísur og ég man eftir því að ég keypti hval, nýskotinn hval, á Brjánslæk og það var því étið hvalkjöt í nokkur skipti. Við vorum með matráðskonu og mötuneyti, það var ekki annað hægt. Það var alveg upp undir 100 manns á staðnum þegar mest var.
Svo vorum við með breska brellumenn í Útlaganum sem smíðuðu vopnin fyrir okkur og má segja stýrðu bardagasenunum því við kunnum ekkert að fara með sverð og axir, og það lukkaðist mjög vel. Þeir sáu kjötið sem lítur eiginlega út eins og nautakjöt áður en hvalurinn er steiktur. Þeir hlökkuðu nú heldur en ekki til að fá að éta þetta fína kjöt og átu með bestu lyst. En þegar þeim var sagt að þetta væri hvalur köstuðu tveir þeirra upp. Þannig að það var margt skemmtilegt sem skeði þarna.
GH: Þetta er nú dálítil hrúga af myndum sem þú hefur verið framleiðandi að.
JH: Ég taldi 120 titla. Þá á ég við að þegar maður gerir seríu þá tel ég alla þætti.
GH: Er eitthvert eitt verkefni sem stendur upp úr, finnst þér? Eða er bara allt gaman og sérstakt á hverjum tíma fyrir sig?
JH: Svona eftir á að hyggja þá mundi ég nú halda að það væri Jarðfræðin. Maður fær miklu meira út úr heimilda- eða fræðslumyndagerð heldur en maður fær út úr því að vera í þessum bíómyndum af því að bíómynd er náttúrulega ekkert mikið annað en bara framlenging á leikhúsi. En innihaldið, það að geta frætt einhvern, það skiptir mig meira máli heldur en að skemmta.
Ég hafði aldrei neina drauma um að fara út í kvikmyndagerð, það bara gerðist einhvern veginn af sjálfu sér. And mig langaði alls ekki til að leikstýra, síst af öllu það, en svo lendir maður náttúrulega í því í heimildamyndunum að þurfa líka að leikstýra. Maður tók eiginlega ekkert eftir því en auðvitað er maður leikstjóri að vissu marki af því að maður er bara að mynda úti í náttúrunni. Maður verður að ákveða hvað á að taka en það sem ég segi er að maður fær kannski meiri fullnægju út úr því að gera þessar heimildamyndir, finnst mér svona prívat.
Jón Hermannsson lést í ágúst 2025, þremur árum eftir að þetta spjall átti sér stað.
Jón Hermannsson. Úr þáttaröðinni Ísland: bíóland
