Íslensk kvikmyndasaga hefur almennt verið talin hefjast svo nokkru nemi með stofnun Kvikmyndasjóðs árið 1978.1Mínar bestu þakkir fyrir aðstoð og yfirlestra fá Björn Þór Vilhjálmsson, Björn Ægir Norðfjörð, Björn Þór Björnsson og Þóra Sigríður Ingólfsdóttir. Margar undantekningar eru á þessu og hafa virkilegar mikilvægar og góðar rannsóknir farið fram sem skipta miklu máli við að skilja og skilgreina íslenska kvikmyndasögu sem fræðimenn hafa sinnt og ber þar helst að nefna Björn Ægi Norðfjörð, Írisi Ellenberger, Erlend Sveinsson, Eggert Þór Bernharðsson og Björn Þór Vilhjálmsson sem hafa skoðað ákveðna hluta kvikmyndasögunnar og varpað mikilvægu ljósi á hana að hluta til eða í heild. Þó þegar almennt er fjallað um kvikmyndasöguna er undantekningalítið komið rætt um skiptinguna: fyrir og eftir stofnun Kvikmyndasjóðs. Í þessari grein er markmiðið að andmæla þeirri hugmynd og leggja til annars konar sýn á sögu íslenskrar kvikmyndagerðar. Annars vegar verða rök færð fyrir því að kvikmyndasaga okkar fyrir stofnun Kvikmyndasjóðs sé víðtækari en oft hefur verið af látið og að framleiðni íslenskra kvikmyndagerðarmanna hafi verið slík að samfellu megi sjá í íslenskri kvikmyndagerð allt frá árinu 1935, það er að segja, að opinber sýning hafi farið fram á íslenskri kvikmynd á hverju ári síðan þá.2Hér er átt við að kvikmynd sé unnin mynd sem sé sýnd á opinberum vettvangi, ekki leikin kvikmynd í fullri lengd eins og oft er átt við þegar kvikmyndir eru ræddar. Hins vegar er stigið fram með tillögu að tímabilaskiptingu íslenskrar kvikmyndasögu fyrir stofnun Kvikmyndasjóðs eftir stefnum, straumum, stofnalegum áherslum, fagurfræði, menntun og öðru sem getur einkennt kvikmyndagerð. Slíka sögusýn hefur sárvantað því hingað til hefur kvikmyndasögunni aðeins verið skipt í tvö tímabil, fyrir og eftir stofnun Kvikmyndasjóðs. Með því að skilgreina nýja samfellu í íslenskri kvikmyndagerð og skoða þær kvikmyndir sem voru gerðar fyrir stofnun Kvikmyndasjóðs sem hluta af raunverulegri og áþreifanlegri kvikmyndamenningu blasir við öðruvísi kvikmyndasaga, og tímabilaskipting auðveldar okkur að festa hendur á útlínum hennar.
Samfella í kvikmyndagerð
Algengt hefur verið að merkja upphaf eiginlegrar kvikmyndagerðar á Íslandi við stofnun Kvikmyndasjóðs árið 1978 og þá samfellu í gerð leikinna kvikmynda í fullri lengd sem fylgdi í kjölfarið.3Sögusýn þessa má sjá víða, meðal annars í nýjustu sögu íslenskra kvikmynda til að birtast á prenti, en það er bók Steve Gravestock (2019) A History of Icelandic Film. Þar sem 13 blaðsíður (8–21) af rúmlega 200 síðna bók fjalla um kvikmyndagerð fyrir 1978 og þá nánast einvörðungu leiknar kvikmyndir. Afgangurinn af bókinni fjallar um kvikmyndagerð eftir stofnun Kvikmyndasjóðs. Þetta er rétt, enda hefur ekki liðið ár frá 1980 þar sem ekki hefur komið út leikin íslensk kvikmynd í fullri lengd. Fyrir stofnun Kvikmyndasjóðs voru leiknar kvikmyndir í fullri lengd fáar, sú fyrsta kom út árið 1949 (Milli fjalls og fjöru eftir Loft Guðmundsson) og sú síðasta var Morðsaga sem kom út árið 1977 í leikstjórn Reynis Oddssonar. Þar á milli komu út átta leiknar íslenskar kvikmyndir í fullri lengd, það var því langt á milli mynda og augljóslega engin samfella framleiðslu þeirra. Því hefur kvikmyndagerð fyrir stofnun Kvikmyndasjóðs iðullega verið soðin niður í tímabil tilrauna nokkurra frumkvöðla sem gerðu kvikmyndir andspænis miklum erfiðleikum.
En hér er kannski ágætt að staldra við og endurskoða hvað átt er við með samfellu í kvikmyndagerð. Í kvikmyndafræðum hefur skapast rík hefð fyrir því að líta gerð leikinna frásagnarmynda í fullri lengd sem mælikvarða kvikmyndagerðar þjóða. En á landi með um 150.000 íbúa árið 1950 er ekki hægt að gera sömu kröfur til kvikmyndagerðar og í stærri smáþjóðum með yfir milljón íbúa – hvað þá stórþjóðum með kvikmyndaiðnað. Hér er ekki verið að reyna að knýja fram afslátt á þeim fjölda leikinna mynda í fullri lengd sem talið er þurfa til að bera uppi virka kvikmyndamenningu, heldur leggja til að endurskoðað sé hvað teljist vera gilt framlag til kvikmyndalegrar samfellu á Íslandi. Flestar þær myndir sem gerðar voru á Íslandi fyrir stofnun Kvikmyndasjóðs flokkast ekki sem hefðbundar frásagnarmyndir en ef rýnt er í þær má þó sjá endurtekin stef og kvikmyndategundir, en þar má nefna hátíðarmyndir, kynningarmyndir, fjallamyndir, fréttamyndir, skíðamyndir eða íþróttamyndir.4Þetta er hvorki nákvæm útlistun á flokkunum né tæmandi greining á þeim, enda myndi slíkt krefjast annarrar rannsóknar og ítarlegri, þetta er aðeins gróf hugmynd um ólíka kvikmyndaflokka sem voru til á þessum tíma. Þetta voru kvikmyndir sem voru gerðar á Íslandi af íslenskum kvikmyndagerðarmönnum og voru flestar framleiddar innan stofnanalegs samhengis og alltaf með íslensku fjármagni. Saman mynduðu þær kvikmyndamenningu og samtal sín á milli sem er verðugt að rannsaka.
Stofnanavæðingu íslenskra kvikmynda hef ég lýst í greinunum „Meistari rammans“ (2023) og „Listamaðurinn og skrásetjarinn“ (2024), en með stofnanavæðingarhugtakinu skírskota ég til þess að stofnanir og félagasamtök hafi tekið að leggja fjármagn í kvikmyndagerð með reglubundnum hætti í kjölfar þess að Fiskimálanefnd setti í fyrsta sinn opinbert fé í kvikmyndagerð árið 1935. Fram að því höfðu Loftur Guðmundsson og Peter Petersen verið afkastamestu kvikmyndagerðarmenn landsins en þeirra framlag var nánast allt framleitt fyrir eigið fé eða í auglýsingaskyni fyrir einkaaðila. Þegar erfitt var að nálgast fjármagn liðu oft nokkur ár á milli mynda. Með tilkomu opinbers fés til kvikmyndagerðar varð auðveldara fyrir kvikmyndagerðarmenn að sinna starfi sínu og sést það einna best á því að samfella í kvikmyndagerð verður til frá árinu 1935.
Af þessum sökum er eðlilegt að horfa til þessa tímapunkts í umræðu um upphaf óslitinnar íslenskrar kvikmyndagerðar og stofnanavæðingar hennar. Því verður þó að halda til haga að myndin sem Fiskimálanefnd lét gera árið 1935 var aldrei sýnd opinberlega. En hún var þó fyrsta íslenska kvikmyndin sem var framleidd fyrir opinbert fé og markaði upphaf mikilla breytinga. Vigfús Sigurgeirsson sem var sendur til Þýskalands á vegum Fiskimálanefndar til að kaupa kvikmyndatökuvél og læra á hana, kom heim árið 1936 og hóf strax kvikmyndagerð, bæði á eigin vegum sem og fyrir tilstilli Sænsk-íslenska félagsins sem réði hann til að taka myndir af ferðalagi sænskra kóra um Ísland. Um haustið sýndi hann myndina á opinberri sýningu í Oddfellowhúsinu, en hún hefur ekki varðveist í heild sinni og ekki er vitað um fleiri opinberar sýningar á henni („Sænsk-íslenska félagið“ 1936: 3). Árið 1936 hóf Kjartan Ó. Bjarnason einnig kvikmyndagerð með upptökum af skemmtiferðum sem farnar voru á vegum Ríkisprentsmiðjunnar Gutenberg, en mynd sú var þó ekki fullgerð fyrr en árið 1939 (KvSÍ: Kf 20-9, 1 og Kf 20-9, 2).
Árið 1937 sýndi Garðyrkjufélag Íslands kvikmynd um íslenska garðyrkju, sem Vigfús Sigurgeirsson hafði verið ráðinn til að gera fyrir félagið víða um Norðurlönd sem og á Íslandi („Norræna garðyrkjusýning í Kaupmannahöfn“ 1937: 2). Kjartan Ó. Bjarnason sýndi líklega fyrstu litkvikmyndina sem gerð var á Íslandi árið 1938 á vegum Jafnaðarmannafélags Reykjavíkur og Kommúnistaflokksins af 1. maí hátíðarhöldum, sama ár sýndi hann kvikmyndir af íþróttamótum á vegum Íþróttasambands Íslands („Verkalýður Reykjavíkur sýnir einhuga fylgi sitt við sameininguna“ 1938: 1; „Íþróttakvikmynd Í.S.Í.“ 1938: 3). Á þessum árum fóru flestar sýningar fram í samkomuhúsum á vegum þeirra félaga sem þær voru gerðar fyrir. Myndirnar voru sjaldan sýndar á almennum sýningum í kvikmyndahúsum þó að dæmi þess séu vissulega þónokkur en oftar voru þær sýndar á sérstökum sýningum í kvikmyndahúsum. Árið 1939 var heimssýning í New York og tók Ísland þátt í henni með sínum eigin skála. Hægt var að ráða menn með reynslu til að sinna kvikmyndagerð fyrir íslenska skálann og urðu Loftur Guðmundsson og Vigfús Sigurgeirsson fyrir valinu. Kvikmyndaverkefni, fjármögnuð af opinberum aðilum og félagasamtökum, voru orðin undirstaða kvikmyndagerðar á Íslandi.
Ramminn til að sinna kvikmyndagerð á Íslandi var orðinn til. Segja má að þessi rammi hafi skapað samfellu í kvikmyndagerð frá árinu 1935 sem hefur allar götur síðan verið með mjög svipuðum hætti. Fyrstu árin óx kvikmyndagerð á Íslandi hægt en þegar liðið var á fimmta áratuginn fór kvikmyndagerðarmönnum fjölgandi. Sumir sóttu sér menntun í kvikmyndagerð og alþjóðleg tengsl jukust, til að mynda má nefna að á árunum 1940-1945 voru Vigfús Sigurgeirsson, Kjartan Ó. Bjarnason, Sigurður G. Norðdahl, Ólafur K. Magnússon, Gunnar Rúnar Ólafsson og Loftur Guðmundsson allir tímabundið og hver í sínu lagi í New York að vinna við eða læra eitthvað tengt kvikmyndagerð. Þrátt fyrir erfiðleika og efnisskort komu kvikmyndir út öll stríðsárin og eftir að stríðinu lauk varð mikil aukning í kvikmyndagerð vegna efnahagslegra breytinga á landinu og auðveldari samgangna til útlanda. Flestar kostuðu myndanna voru fullunnar heimildarmyndir, með titilspjaldi og aðstandendalista, en sumar af þeim myndum sem kvikmyndagerðarmenn unnu sjálfstætt voru án nokkurra textaspjalda. Á fimmta áratugnum voru nánast allar myndir þöglar en sumir gerðu þó tilraunir með hljóðsetningu, líkt og Kjartan Ó. Bjarnason með Stofnun lýðveldis á Íslandi (1946) og Óskar Gíslason með Reykjavík vorra daga – Síðari hluti (1948). Fyrsta hljóðmyndin var svo mynd Lofts Guðmundssonar Milli fjalls og fjöru sem kom út árið 1949. Yfirleitt voru þöglu myndirnar sýndar með lifandi skýringum eða tónlist.
Á fimmta áratugnum tók stofnanaleg umgjörð kvikmyndagerðar að stækka og styrkjast. Fyrsta íslenska kvikmyndafélagið, Saga, var stofnað árið 1944 og átti að stuðla að þjóðlegri kvikmyndagerð („Fyrsta íslenzka kvikmyndatökufélagið stofnað“ 1944: 1). Þá var Fræðslumálaskrifstofan (síðar Námsgagnastofnun) farin að sinna kvikmyndagerð strax árið 1943 þegar hún fékk Kjartan Ó. Bjarnason til að gera kvikmynd um Vestmannaeyjar („Ameríski Rauði krossinn gefur fræðslumálastjórninni 20 hljómmyndir fyrir börn“ 1943: 3). Við lok síðari heimsstyrjaldarinnar varð kvikmyndagerð auðveldari og efnahagur landsins vænkaðist, þá fjölgaði kvikmyndagerðarmönnum sem og kvikmyndum töluvert á hverju ári, tækniþekking Íslendinga batnaði til muna og ráðist var í flóknari verkefni. Árið 1949 urðu leiknar kvikmyndir í fullri lengd hluti af flórunni þegar Loftur Guðmundsson gerði þá fyrstu, Milli fjalls og fjöru. Fyrsti afdráttarlausi kvikmyndasjóður landsins var settur á fót árið 1952 þegar Skaftfellingar stofnuðu sinn eigin sjóð til að fjármagna kvikmyndagerð um sitt heimahérað, en fjöldi slíkra átthagamynda varð töluverður („Skaptfellingar kvikmynda heimbyggð sína“ 1952: 2).
Erfitt er að taka saman lista yfir allar þær kvikmyndir sem gerðar voru á Íslandi í kjölfar stofnanavæðingarinnar þar sem það myndi fela í sér ansi viðamikla rannsókn því enn sem komið er hafa fáar þeirra verið skráðar. Þeir titlar sem vitað er af eru þó orðnir nægilega margir til að hægt sé að draga af þeim ályktanir. Hér verður því tekinn saman listi með dæmum um eina kvikmynd sem frumsýnd var hvert ár frá 1935 til 1950 til að sýna fram á samfelluna sem fyrir hendi var í íslenskri kvikmyndagerð á tímabilinu:
1935 – Íslandsmynd Fiskimálanefndar (Kamban og Burkert)
1936 – Sænskir kórar á Íslandi (Vigfús Sigurgeirsson)
1937 – Garðyrkjukvikmynd (Vigfús Sigurgeirsson)
1938 – Íþróttamót ÍSÍ (Kjartan Ó. Bjarnason)
1939 – Sjávarafli (Loftur Guðmundsson)
1940 – Glímufélagið Ármann (Kjartan Ó. Bjarnason)
1941 – Þú ert móðir vor kær (Kjartan Ó. Bjarnason)
1942 – Hvannalinda- og Kverkfjallaferð (Eðvarð Sigurgeirsson)
1943 – Fimmvörðuháls (Vigfús Sigurgeirsson)
1944 – Lýðveldisstofnunin (Óskar Gíslason)
1945 – Fréttamynd (Óskar Gíslason)
1946 – 1. maí í Hafnarfirði (Gunnar Rúnar Ólafsson)
1947 – Íslendingar í Vesturheimi (Sigurður G. Norðdahl)
1948 – KR Kvikmyndin (Vigfús Sigurgeirsson)
1949 – Hrognkelsaveiðar (Ósvaldur Knudsen)
1950 – Sjómannalíf (Ásgeir Long)
Sú samfella í kvikmyndagerð sem hér gefur að líta grundvallaðist að umtalsverðu leyti á stöðugum straumi verkefna sem íslenskir kvikmyndagerðarmenn áttu kost á að taka að sér fyrir stofnanir og félagasamtök. Kvikmyndamenning á Íslandi var orðin víðtæk á fimmta áratugnum, stofnanir komu að kvikmyndagerð og héldu uppi stórum hluta hennar og fjöldi mynda eftir íslenska kvikmyndagerðarmenn kom út á hverju ári. Kvikmyndasjóðir og -félög voru stofnuð og opinberar sýningar á íslenskum kvikmyndum algengar.
Þó að hingað til hafi almennt verið litið svo á að íslensk kvikmyndagerð hafi í raun hafist með stofnun Kvikmyndasjóðs árið 1978 þá vil ég halda því fram að íslensk kvikmyndagerð og sköpun íslenskra kvikmyndahefða megi rekja aftur til ársins 1935. Ekki er hægt að lúta sömu lögmálum á Íslandi og í mun stærri samfélögum þar sem leiknar kvikmyndir í fullri lengd eru mælikvarði kvikmyndagerðar og stórir kvikmyndasjóðir eða stöndugir einkaaðilar standa undir henni. Þrátt fyrir að einkennast af stuttum heimildarmyndum var mikil gróska innan íslenskrar kvikmyndagerðar og pláss fyrir tilraunir með fagurfræði, listrænar hugmyndir, og ólíkar gerðir kvikmynda. Ef rýnt er í kvikmyndir ákveðinna leikstjóra má jafnvel sjá hvernig þeir náðu að þróast sem skrásetjarar, leikstjórar og listamenn, þrátt fyrir að hafa oft enga formlega menntun í faginu.5Þetta bendi ég meðal annars á í greinunum „Meistari rammans“ og „Skrásetjarinn og listamaðurinn“ þar sem ég fer yfir feril Kjartans Ó. Bjarnasonar annars vegar og Vigfúsar Sigurgeirssonar hins vegar og lýsi áherslum þeirra í kvikmyndagerð og hvernig þær breytast og þróast með árunum. Þá hefur Björn Ægir Norðfjörð verið ötull við að greina kvikmyndir tímabilsins í sínum skrifum og setja þær í samhengi við alþjóðlegar hefðir og hreyfingar. Þegar saga kvikmyndagerðar á Íslandi er gaumgæfð má sjá hvernig hún er margflókin og jafnframt blasir við að tímabilið fyrir stofnun Kvikmyndasjóðs er fjarri því einsleitt og viðburðasnautt. Þvert á móti er það á því tímabili sem kvikmyndagerð festir sig í sessi hér á landi og mikilvæg þróun á sér stað; forvitnilegir kvikmyndagerðarmenn koma fram, taka sín fyrstu spor og þroskast og dafna. Samhliða því tekur íslenskt samfélag miklum breytingum, hagsæld eykst og kostir í kvikmyndagerð verða fleiri. Skýrari sýn á þessa sögu má svo öðlast með því að skoða hana með hliðsjón af ákveðnum lykilatriðum og þannig flokka í tiltekin skeið og tímabil.
Söguleg tímabil íslenskrar kvikmyndasögu
Þeirri söguskoðun verður hér hafnað að kvikmyndagerð á Íslandi fyrir daga Kvikmyndasjóðs hafi að stórum hluta verið handahófskenndar tilraunir sem einkenndust af tækjaskorti, frumstæðum aðstæðum og skorti á opinberu fjármagni. Þetta er takmarkandi forskrift að frekari rannsóknum á kvikmyndasögunni og gefur mjög bjagaða sýn á hana. Eftir að hafa starfað við rannsóknir á íslenskri kvikmyndasögu á Kvikmyndasafni Íslands undanfarin ár hafa ákveðnar áherslur, mynstur, breytingar og einkenni farið að skýrast sem ég vil nota til að skipta sögunni upp í tímabil. Slík skipting gefur skýrari mynd af flóknari sögu og þó það sé ekki pláss til að gera henni ítarleg skil hér þá er þessi skipting mögulega fyrsta skrefið í átt að skipulegri rannsóknum á henni. Með þessari skiptingu er verið að rissa upp útlínur að nýrri kvikmyndasögu og jafnframt er leitast við að bregða frekari birtu á þróun kvikmyndagerðar á Íslandi, skilja ákveðin aðalatriði, breytingar og áherslur sem annars væri erfitt að greina. Vissulega er svona skipting í eðli sínu takmörkuð og margar undantekningar á þeim einkennum sem eru skilgreind í hvert tímabil fyrir sig. En hún gefur aftur á móti góða heildarsýn og mynd af þróun íslenskrar kvikmyndasögu frá upphafi fram að stofnun Kvikmyndasjóðs.
1891-1918
Forsaga kvikmyndagerðar á Íslandi og upphaf kvikmyndamenningar.
Árið 1891 var fyrst fjallað um kvikmyndatæknina í dagblöðum á Íslandi þar sem rætt var um nýja uppfinningu Edisons sem hann ætlaði að sýna á heimssýningunni í Chicago („Bandaríkin í Norður-Ameríku“ 1891: 187). Árið 1896 sá fyrsti Íslendingurinn kvikmynd og skrifaði um það í blöðin (Hannes Þorsteinsson 1896: 180). Á svipuðum tíma komu fyrstu erlendu aðilarnir til Íslands til að taka upp kvikmyndir (árið 1901) og til að sýna þær (árið 1903). Íslendingar gerðu sína fyrstu tilraun til kvikmyndatöku árið 1904 og fyrsta kvikmyndahúsið var stofnað árið 1906. Kvikmyndahúsið festist í sessi og varð síðar Gamla bíó, en kvikmyndagerð Íslendinga virðist hafa strandað á þessari einu tilraun Magnúsar Ólafssonar árið 1904. Elsta varðveitta myndin af Íslandi frá slökkviliðsæfingu árið 1906 var gerð af fyrsta stjórnanda Gamla bíós, Dananum Alfred Lind. Nýja bíó var stofnað árið 1912 og festi hinn vinsæla nýja miðil kyrfilega í sessi. Fleiri erlendir aðilar komu til landsins til að taka upp.
1919-1934
Kvikmyndagerð hefst, fyrsti kvikmyndagerðarmaðurinn
Þegar Peter Petersen, eigandi Gamla bíós, kom til landsins eftir heimsókn til Danmerkur árið 1919 var hann með hann með kvikmyndatökuvél með sér. Hann fór að taka upp ýmislegt í kringum Reykjavík og sýna reglulega í kvikmyndahúsi sínu. Sama ár kom danskur kvikmyndaflokkur og tók upp Sögu Borgarættarinnar við mikið umstang og þátttöku margra Íslendinga. Árið 1923 kom Loftur Guðmundsson heim frá Danmörku eftir nám í ljósmyndun og kvikmyndagerð. Hann hóf strax að gera kvikmyndir, meðal annars hina leiknu Ævintýri Jóns og Gvendar (1923), heimildarmyndina Ísland í lifandi myndum (1925) og Alþingishátíðin 1930 (1930). Myndir sínar fjármagnaði hann ýmist á eigin spýtur eða með hjálp stöndugra fyrirtækja. Áhugi ríkisins á kvikmyndagerð var afar takmarkaður á þessum tíma. Nokkrir ljósmyndarar prófuðu kvikmyndatæknina og eftir þá liggja kvikmyndir, en þeir virðast þó ekki hafa lagt hana fyrir sig.
1935-1962
Stofnanavæðing og kvikmyndagerðarmönnum fjölgar
Kvikmyndagerð varð óopinberlega stofnanavædd árið 1935 þegar fyrsta kvikmyndin var gerð fyrir opinbert fé á vegum Fiskimálanefndar. Í kjölfarið hófu félagasamtök, opinberar stofnanir og aðrir að ráða kvikmyndagerðarmenn í verkefni og sköpuðu þannig grundvöll fyrir kvikmyndagerð í landinu. Samfella hófst í kvikmyndagerð og ekki leið ár frá 1935 að ekki væri sýnd íslensk kvikmynd á opinberum vettvangi (með kvikmynd er átt við allt frá stuttum heimildarmyndum yfir í leiknar frásagnarmyndir í fullri lengd). Aukið fé kom með opinberum sjóðum sem gátu úthlutað fé til kvikmyndagerðar, Menningarsjóði og Fræðslumyndasjóði ásamt fjölda staðbundinna sjóða sem fjármögnuðu kvikmyndagerð í heimahéruðum. Kvikmyndagerðarmönnum fjölgaði mikið og þeir fengu flestir kostuð verkefni. Sá fyrsti til að helga sig kvikmyndagerð var Kjartan Ó. Bjarnason sem hætti sem prentari og gerðist kvikmyndagerðarmaður í fullu starfi árið 1945. Fyrstu leiknu myndirnar í fullri lengd litu dagsins ljós, Milli fjalls og fjöru árið 1949 og Síðasti bærinn í dalnum árið 1950. Samstarf við erlenda aðila hófst til að bæta upp tæknilega vankunnáttu Íslendinga. Edda-film undir forystu Guðlaugs Rósinkranz framleiddi Sölku Völku (Arne Mattson, 1954) í samstarfi við Svía og 79 af stöðinni (Erik Balling, 1962) í samstarfi við Dani. Síðari myndin markar endalok tímabilsins.
1962-1977
Nýir straumar, menntaðir kvikmyndagerðarmenn og Ríkissjónvarpið
Ungir menn fóru til útlanda að læra kvikmyndagerð og tóku með sér nýbylgjuhugmyndir aftur heim til Íslands. Gestur Þorgrímsson sem meðal annars stofnaði kvikmyndatökufélagið Geysismyndir gaf Reyni Oddssyni, ungum kvikmyndagerðarmanni sem lært hafði í Bandaríkjunum og London, tækifæri á vegum Fræðslumyndasafnsins og Slysavarnarfélagsins við gerð myndarinnar Slys (1962). Gestur réði einnig Þorgeir Þorgeirson, sem lært hafði kvikmyndagerð í Tékkóslóvakíu, við gerð myndar fyrir Hitaveitu Reykjavíkur. Báðir komu þeir með nýjan blæ inn í íslenska kvikmyndagerð, í stíl nýbylgna og höfundarhyggju, í annars hefðbundna kvikmyndagerð á vegum stofnanna. Áður óþekkt fagurfræði fór að sjást í íslenskri kvikmyndagerð og í anda nýbylgna í öðrum löndum var hinum eldri sem fyrir voru hafnað og sagðar gamaldags. Þrándur Thoroddsen sem lærði kvikmyndagerð í Lodz í Póllandi kom heim og tók til við að skipuleggja kvikmyndadeild RÚV, sem þá var verið að setja á fót. Unga kynslóðin fór að leggja stund á pólitískari kvikmyndagerð. Fjöldi menntaðra kvikmyndagerðarmanna margfaldaðist er líða tók á 8. áratuginn og fóru þeir flestir inn hjá RÚV og gerðu oft áleitnar sjónvarpsmyndir. Eldri kynslóðin sameinaðist í Félagi íslenskra kvikmyndagerðarmanna árið 1966 til að standa vörð hagsmuni starfsstéttarinnar sem og efni sitt, sér í lagi gagnvart Sjónvarpinu. Tímabilinu lauk með útgáfu Morðsögu (1977) eftir Reyni Oddsson, sem var síðasta innblásna nýbylgjuframlagið til íslenskrar kvikmyndagerðar og stofnun Kvikmyndasjóðs árið 1978.
Lokaorð
Kvikmyndasagan eftir stofnun Kvikmyndasjóðs er rannsóknarefni út af fyrir sig og hafa mikilvægar rannsóknir verið gerðar á henni og sannfærandi kenningar settar fram, til að mynda hefur Björn Ægir Norðfjörð unnið leiðandi starf í slíkri greiningu og sett fram kenningar um skiptingu á henni í tímabil (sjá t.d. Björn Ægir Norðfjörð 2019: 19–42). Hér var ætlunin að færa rök fyrir því að ástæða sé til að skoða íslenska kvikmyndasögu í víðara samhengi. Með því að benda á að á hverju ári síðan 1935 hafi íslensk kvikmynd verið sýnd opinberlega er grundvöllur fyrir rannsóknum á íslenskri kvikmyndasögu sterkari en hingað til hefur verið talið sem mun svo setja hana í talsvert flóknara samhengi en að einungis hafi verið um að ræða einsleitan upptakt að stofnun Kvikmyndasjóðs.6Mínar bestu þakkir fyrir aðstoð og yfirlestur fá Björn Þór Vilhjálmsson, Björn Ægir Norðfjörð, Björn Þór Björnsson og Þóra Sigríður Ingólfsdóttir.
Heimildir
„Ameríski Rauði krossinn gefur fræðslumálastjórninni 20 hljómmyndir fyrir börn.“ 1943. Vísir, 9. janúar: 3.
„Bandaríkin í Norður-Ameríku.“ 1891. Ísafold, 13. júní: 186–187.
Björn Ægir Norðfjörð. 2019. „Ljós í myrkri: Saga kvikmyndunar á Íslandi.“ Ritið 2: 19–42.
„Fyrsta íslenzka kvikmyndatökufélagið stofnað.“ 1944. Þjóðviljinn 28. júní: 1.
Gravestock, Steve. 2019. A History of Icelandic Film, Toronto: Toronto International Film Festival.
Gunnar Tómas Kristófersson. 2023. „Meistari rammans: Um kvikmyndagerð Kjartans Ó. Bjarnasonar.“ Skírnir (vor): 36–64.
Gunnar Tómas Kristófersson. 2024. „Listamaðurinn og skrásetjarinn: Um kvikmyndagerð Vigfúsar Sigurgeirssonar.“ Saga 1: 98–129.
Hannes Þorsteinsson. 1896. „Ferðapistlar: Frá ritstjóra Þjóðólfs.“ Þjóðólfur 25. September: 178–180.
„Íþróttakvikmynd Í.S.Í.“ 1938. Morgunblaðið: 3.
Kjartan Ó. Bjarnason. 1939. KvSÍ, Kf 20-9, 1.
Kjartan Ó. Bjarnason. 1939. KvSÍ, Kf 20-9, 2.
„Norræna garðyrkjusýning í Kaupmannahöfn.“ 1937. Nýja dagblaðið 25. nóvember: 2.
„Sænsk-íslenska félagið.“ 1936. Vísir 9. nóvember: 3.
„Verkalýður Reykjavíkur sýnir einhuga fylgi sitt við sameininguna.“ 1938. Þjóðviljinn 4. október: 1.
„Skaptfellingar kvikmynda heimbyggð sína.“ 1952. Tíminn 20. mars: 2.
________________
[1] Mínar bestu þakkir fyrir aðstoð og yfirlestra fá Björn Þór Vilhjálmsson, Björn Ægir Norðfjörð, Björn Þór Björnsson og Þóra Sigríður Ingólfsdóttir. Margar undantekningar eru á þessu og hafa virkilegar mikilvægar og góðar rannsóknir farið fram sem skipta miklu máli við að skilja og skilgreina íslenska kvikmyndasögu sem fræðimenn hafa sinnt og ber þar helst að nefna Björn Ægi Norðfjörð, Írisi Ellenberger, Erlend Sveinsson, Eggert Þór Bernharðsson og Björn Þór Vilhjálmsson sem hafa skoðað ákveðna hluta kvikmyndasögunnar og varpað mikilvægu ljósi á hana að hluta til eða í heild. Þó þegar almennt er fjallað um kvikmyndasöguna er undantekningalítið komið rætt um skiptinguna: fyrir og eftir stofnun Kvikmyndasjóðs.
[2] Hér er átt við að kvikmynd sé unnin mynd sem sé sýnd á opinberum vettvangi, ekki leikin kvikmynd í fullri lengd eins og oft er átt við þegar kvikmyndir eru ræddar.
[3] Sögusýn þessa má sjá víða, meðal annars í nýjustu sögu íslenskra kvikmynda til að birtast á prenti, en það er bók Steve Gravestock (2019) A History of Icelandic Film. Þar sem 13 blaðsíður (8–21) af rúmlega 200 síðna bók fjalla um kvikmyndagerð fyrir 1978 og þá nánast einvörðungu leiknar kvikmyndir. Afgangurinn af bókinni fjallar um kvikmyndagerð eftir stofnun Kvikmyndasjóðs.
[4] Þetta er hvorki nákvæm útlistun á flokkunum né tæmandi greining á þeim, enda myndi slíkt krefjast annarrar rannsóknar og ítarlegri, þetta er aðeins gróf hugmynd um ólíka kvikmyndaflokka sem voru til á þessum tíma.
[5] Þetta bendi ég meðal annars á í greinunum „Meistari rammans“ og „Skrásetjarinn og listamaðurinn“ þar sem ég fer yfir feril Kjartans Ó. Bjarnasonar annars vegar og Vigfúsar Sigurgeirssonar hins vegar og lýsi áherslum þeirra í kvikmyndagerð og hvernig þær breytast og þróast með árunum. Þá hefur Björn Ægir Norðfjörð verið ötull við að greina kvikmyndir tímabilsins í sínum skrifum og setja þær í samhengi við alþjóðlegar hefðir og hreyfingar.
[6] Mínar bestu þakkir fyrir aðstoð og yfirlestur fá Björn Þór Vilhjálmsson, Björn Ægir Norðfjörð, Björn Þór Björnsson og Þóra Sigríður Ingólfsdóttir.
