Hafa Samband

4. september 2026

Með fangið fullt af filmum

Eftir Gunnar Tómas Kristófersson

Ósvaldur Knudsen lést fimmtudaginn 13. mars árið 1975. Hann var bráðkvaddur í Bankastrætinu með fangið fullt af filmum sem hann hafði verið að sækja á pósthúsið. Síðustu þrjátíu ár ævi sinnar hafði hann helgað kvikmyndagerð og það var því viðeigandi að enda ævina með fangið fullt af filmum. Filmubunkinn var þungur og þegar Ósvaldur mætti gömlum félaga, Sveinbirni Egilssyni, sem rak Radíó- og raftækjastofuna og hljóðsett hafði fyrstu myndir Ósvalds ásamt Magnúsi Jóhannssyni, hafði Sveinbjörn á orði að Ósvaldur liti illa út, væri fölur og svitastorkinn. Í þann mund missti Ósvaldur filmurnar, féll í götuna og lést.¹ Mögulega er þetta táknrænn dauðdagi fyrir frumkvöðul í kvikmyndagerð og einn fremsta kvikmyndalistamann þjóðarinnar. Eftir hann liggja tugir kvikmynda sem margar tala inn í þjóðarsálina, nægir þar að nefna Hornstrandir (1956), Surtur fer sunnan (1965) og Sveitin milli sanda (1964) sem allar hafa lifað með þjóðinni í áratugi og varðveitt horfna lifnaðarhætti, hrikalega náttúru og fegurðina og hætturnar sem felast í því að búa í þessu landi.

Með þessum skrifum er ætlunin að kynna kvikmyndagerð Ósvalds Knudsens en hann hóf ekki að stunda fagið fyrr en hann var tæplega fimmtugur. Ætlunin er að lýsa því hvað einkenndi kvikmyndagerð hans, efnistök og listfengi. Frumkvöðlastarfi Ósvalds við hljóðsetningu kvikmynda verða gerð skil, en hann var fyrstur íslenskra kvikmyndagerðarmanna til að hljóðsetja allar sínar myndir og jafnvel gera erlendar útgáfur á ólíkum tungumálum til dreifingar í útlöndum. Þróun fagurfræði kvikmynda Ósvalds verður einnig tekin fyrir og hvernig samstarf hans við aðra hafði áhrif á efnistök og fagurfræði mynda hans. Yfirlit yfir feril Ósvalds hafa sjaldan ef nokkurn tímann birst á prenti og vonandi auka þessi skrif hróður þessa merka kvikmyndalistamanns enn frekar.

Náttúra, list og ævintýri

Ósvaldur Knudsen var fæddur á Fáskrúðsfirði árið 1899 en fluttist snemma með foreldrum sínum, Vilhelm Knudsen kaupmanni og Hólmfríði Gísladóttur, til Akureyrar þar sem hann ólst upp til 12 ára aldurs. Hann var kominn af menningarheimili og hafði ekki langt að sækja listsköpunina en foreldrar hans tóku virkan þátt í leiklistarlífi bæjarins.² Þegar hann var átta ára keypti faðir hans, þá kaupmaður á Akureyri, kvikmyndasýningavélar frá Ólafi Johnson og félögum hans í Íslensku lifandimyndafélagi sem þá var að leggja upp laupana í Reykjavík eftir fjögur ár af sýningum.³ Ekki er vitað hvort Vilhelm hafi sjálfur staðið fyrir kvikmyndasýningum á Akureyri árið 1907 og í raun lítið sem bendir til þess. En óljósar heimildir benda til þess að aðrir hafi nýtt vélarnar til kvikmyndasýninga fyrir Norðan.⁴

Ósvaldur, sem var yfirleitt kallaður Obbi af vinum og vandamönnum, var snemma farinn að prufa sig áfram sem ljósmyndari. Hann fékk ljósmyndavél í fermingargjöf og fyrir utan myndatöku byrjaði hann að prófa sig áfram að framkalla eigin myndir.⁵ Árið 1922 hreppti hann annað sætið í ljósmyndakeppni á sýningu Blaðamannafélagsins ásamt Lofti Guðmundssyni frumkvöðli í kvikmyndagerð og tilvonandi ljósmyndara.⁶ Árið 1923 sigraði Ósvaldur keppnina og hélt áfram að taka og sýna ljósmyndir í kjölfarið.⁷ Ósvaldur var mikill íþróttamaður og stundaði knattspyrnu og frjálsar íþróttir með góðum árangri og átti íslandsmetið í hástökki um skeið.⁸ Hann æfði með ÍR en fjölskyldan hafði flutt til Reykjavíkur og byggt hús við Hellusund 6 þegar hann var unglingur og átti það eftir að verða heimili hans alla tíð þó hann hafi snemma flutt í veglegt bakhús á lóðinni. Þar átti Ósvaldur eftir að reka fyrirtæki sitt lengi og þegar hann hóf kvikmyndagerð varð það að bækistöðvum fyrir hana og síðar, þegar Ósvaldur var fallinn frá, að hinu þekkta sýningarrými „Volcano show“.

Ósvaldur heillaðist snemma af náttúru Íslands og stundaði útivist af miklum móð. Hann ferðaðist víða með vini sínum, myndhöggvaranum Guðmundi Einarssyni frá Miðdal, fyrst og fremst um óbyggðir Íslands í fjallamennsku sem og við laxveiðar. Sem ungir menn ferðuðust þeir félagar saman um Evrópu vorið 1925 í mikilli ævintýraferð þar sem þeir fóru meðal annars til Grikklands, Tyrklands, Serbíu og Ítalíu.⁹ Ósvaldur var listhneigður og hafði áhuga á að skrá sig í listnám í Evrópu um það leyti sem hann og Guðmundur ferðuðust um Evrópu. Þegar hann kom heim úr reisunni tók hversdagsleikinn þó við og hóf Ósvaldur fyrirtækjarekstur ásamt félaga sínum Daníel Þorkelssyni en þeir áttu eftir að starfa saman í áratugi við húsmálun og geta sér gott orð fyrir stór opinber verkefni sem og skiltagerð og emaleringu. Ósvaldur var orðinn ráðsettur fyrirtækjaeigandi og faðir þegar hann eignaðist sína fyrstu kvikmyndatökuvél árið 1945.

Upphaf kvikmyndagerðar

Filmurnar sem Ósvaldur hélt á þegar hann lést geymdu endurgerð af Heklugosinu 1947 (1949), Eldur í Heklu (1972) en sú fyrrnefnda var fyrsta myndin sem hann sýndi opinberlega. Hann hafði látið gera afrit af henni fyrir erlenda aðila sem vildu fá hana til sýninga. Sem fyrsta mynd Ósvalds vakti Heklugosið 1947 mikla athygli. Hún var sýnd á vegum Ferðafélags Íslands en vegna mikillar eftirspurnar var sýningum bætt við og skömmu síðar var hún tekin til sýninga í Tjarnarbíói.¹⁰ Pétur Pétursson þulur talaði inn á myndina á stálþráð sem var sjaldgæft á þessum árum og textaspjöld og tónlist skreyttu hana einnig. Hljóðvinnslan fór fram hjá frumkvöðlum í íslenskri hljóðupptöku, þeim Magnúsi Jóhannssyni og Sveinbirni Egilssyni hjá Radíó- og raftækjastofunni – en það er sami Sveinbjörn og Ósvaldur deildi síðustu andartökunum með í Bankastrætinu. Myndin er ein fyrsta hljóðmynd Íslendinga og mögulega sú fyrsta til að vera hljóðsett á Íslandi. Þó er enn margt á huldu varðandi hljóðvinnslu Magnúsar og Sveinbjörns, en nánar verður fjallað um hljóðupptökur hér á eftir.

Fyrstu kvikmyndirnar sem Ósvaldur tók voru ekki til opinberrar birtingar. Um var að ræða fjölskyldumyndir af hinni samheldnu fjölskyldu í Hellusundinu og sérstaklega af hinum rúmlega ársgamla Vilhjálmi Knudsen, syni Ósvalds og Maríu Ólafsdóttur listmálara. Samband Ósvalds og Maríu entist þó ekki lengi og fluttist hún með Vilhjálm til Danmerkur árið 1946. Af fjölskyldumyndunum að dæma var ljóst að Ósvaldur hafði mikinn áhuga á kvikmyndagerð því hann klippti þær töluvert til, sem er óvanalegt fyrir fjölskyldumyndir, og bætti inn textaspjöldum til útskýringar um hvar og hvenær myndirnar voru teknar.

Eftir gerð Heklumyndarinnar hélt Ósvaldur áfram kvikmyndagerð af krafti og kom næsta mynd hans, um hrognkelsaveiðar í Skerjafirðinum, út árið 1949. Ósvaldur umgekkst þá grásleppuveiðimennina sem ráku eigin útgerð í skúrum við Ægissíðuna og fór með þeim á veiðar út á fjörðinn. Myndin geymir ómetanlegar heimildir um horfinn heim og starfshætti sem þá þóttu hversdagslegir en fyrirfinnast ekki lengur. Myndina fullvann Ósvaldur eins og allar sínar myndir, með talsetningu, tónlist og textaspjöldum. Á þessum árum höfðu íslenskir kvikmyndagerðarmenn oft ekki fjárhagslegt bolmagn til þess að fullvinna myndir sínar. Margir settu textaspjöld á þær, en hljóðvinnsla var dýr og flókin og því alls ekki á allra færi að geta nýtt sér hana. Ósvaldur bjó að því að vera málarameistari með stöndugan rekstur á bakvið sig og átti því nokkuð auðvelt með að fjármagna þau kvikmyndaverkefni sem honum hugnuðust. Fæstir kvikmyndagerðarmenn nutu slíks frelsis við verkefnaval og voru flestir bundnir í fátæklegu umhverfi kvikmyndagerðar þar sem stofnanir, félagasamtök og fyrirtæki kostuðu flestar myndir þeirra.¹¹ Iðulega var um stuttar heimildamyndir að ræða sem tóku á ákveðnum efnum og tengdust starfsemi kostunaraðilanna.

Þar sem Ósvaldur var óháður þessu kerfi gerði hann ansi fjölbreyttar kvikmyndir á íslenskan mælikvarða um það sem honum þótti áhugavert hverju sinni. Þjóðleg efni voru honum hugleikin og því má sjá mikið af íslenskri náttúru og gömlu vinnulagi í myndum hans. Ósvaldur þekkti vel til í íslensku menningarlífi og tók upp marga af helstu listamönnum þjóðarinnar við störf á sjötta og sjöunda áratugnum og má þar á meðal nefna myndir um Halldór Laxness, Ríkarð Jónsson, Þórberg Þórðarson og Pál Ísólfsson. Hann gerði einnig nokkrar leiknar heimildamyndir, til dæmis Tjöld í skógi (1949) byggða á bók eftir Aðalstein Sigmundsson um drengi sem dvelja sumarlangt í skóglendi við stöðuvatn og Barnið er horfið (1963) sem byggir á fréttum af hvarfi fjögurra ára barns á Snæfellsnesi og leitinni að því. Myndir Ósvalds sem vöktu hvað mesta athygli, þá sérstaklega utan landsteinanna, voru eldgosamyndir hans. Hann hóf ferilinn á því að gera Heklugosið 1947 líkt og fram hefur komið og fylgdi henni eftir með enskri útgáfu sem hann sendi inn á Karlovy Vary kvikmyndahátíðina í Tékkóslóvakíu árið 1956. Sú útgáfa var endurklippt og stytt töluvert frá upprunalegu myndinni og bar titilinn The Eruption of Hekla 1947.

Athygli á hið þverþjóðlega

Þegar surtseyjargosið hófst árið 1963 lagði Ósvaldur allt kapp á að ná sem bestum myndum af því og lagði sig oft í töluverða hættu við að fanga þessa eyju sem reis úr ægi suðvestan við Vestmannaeyjar með miklum sprengingum og eldglæringum. Myndin Surtur fer sunnan breytti miklu fyrir kvikmyndagerð Ósvalds, en hún vakti mikla athygli erlendis eftir að hún kom út árið 1965.¹² Á Íslandi var myndin sýnd með annarri merkri mynd Ósvalds, Sveitin milli sanda, sem sýnir lífið í Öræfasveit, einni afskekktustu sveit landsins. En Ósvaldur hafði yfirleitt þann háttinn á að frumsýna fleiri en eina mynd í einu til að gera úr þeim veglega dagskrá.

Þrátt fyrir erlendan áhuga á myndum hans var Ósvaldur fyrst og fremst þjóðlegur kvikmyndagerðarmaður eins og sést ef myndir hans eru flokkaðar eftir umfjöllunarefnum. Það mætti flokka kvikmyndagerð hans í fimm flokka; Þjóðlegar heimildamyndir þar sem hann skoðaði staðhætti, lifnaðarhætti og verklag í sveitum; náttúrumyndir þar sem dýr, gróður og landslag voru í brennidepli; portrettmyndir þar sem hann tók fyrir þekkta einstaklinga; leiknar heimildamyndir þar sem atburðir voru endurskapaðir eða leiknir og; eldgosamyndir þar sem hann einbeitti sér að eldvirkni og jarðfræði eldgosa á Íslandi.

Síðastnefndi flokkurinn er sá sem hefur alþjóðlegasta skírskotun og krefst takmarkaðrar þekkingar af erlendum áhorfendum á Íslandi og málefnum þjóðarinnar. Enda náðu þær að fanga athygli erlendra áhorfenda svo um munaði. Björn Ægir Norðfjörð hefur fjallað um þverþjóðlegar kvikmyndir á Íslandi sem myndir sem hafa að geyma þjóðleg einkenni án þess að hamla erlendum áhorfendum að skilja inntak þeirra vegna staðbundinna takmarkana. Sjálfur segir Björn: „Það sem gerir íslenskar myndir öðru fremur áhugaverðar erlendis er framandleiki þeirra – „það íslenska“ – en aðeins svo lengi sem það er áhorfendum ekki fjötur um fót. Þ.e.a.s. myndirnar mega ekki byggja svo mjög á staðbundnum sérkennum að erlendir áhorfendur eigi erfitt með að skilja inntak þeirra“¹³ Þrátt fyrir að vera ekki unnar í erlendu samstarfi og falla ekki fullkomlega undir skilgreiningu Björns á þverþjóðlegri kvikmyndagerð, hafa eldgosamyndir Ósvalds að geyma mörg augljós þverþjóðleg einkenni sem útskýra þá hylli og áhuga sem þær nutu frá útlöndum. Þær eru afar íslenskar sem skapar þeim sérstöðu á alþjóðavettvangi en um leið eru þær ekki um staðbundna pólitík, staðhætti eða menningu sem gerir efni þeirra torskilið erlendum áhorfendum, frekar opnar það leið þeirra inn á erlenda markaði.¹⁴

Þrátt fyrir afar góðan árangur á alþjóðasviðinu, hélt Ósvaldur áfram að gera staðbundnar myndir í bland við áframhaldandi gerð eldgosamynda. Árið 1969 mætti taka sem dæmi um staðbundnari framleiðslu en þá frumsýndi hann þrjár myndir, tvær portrettmyndir af þekktum listamönnum, Páll Ísólfsson og Ríkarður Jónsson og eina þjóðlega heimildamynd, Morgunstund á Núpsstað sem segir frá lífinu á bænum Núpsstað í Vestur-Skaftafellssýslu. Allar þeirra mætti flokka sem staðbundnar myndir sem gerðar voru fyrir íslenska áhorfendur en ekki erlenda enda krefjast þær þekkingar á íslensku þjóðfélagi og menningarlífi.

Ósvaldur vissi af áhuga erlendis frá á eldgosamyndum sínum og árið 1967 endurnýtti hann efni sitt af Surtseyjargosinu og bætti við nýju og gaf út undir titlinum Með sviga lævi. Árið 1973 nýtti hann áfram sama viðfangsefni í myndinni Jörð úr ægi, þó með mikla áherslu á vísindalegar rannsóknir sem farið höfðu fram á hinni nýju eyju. Hann tók upp lítið eldgos af Heklu í myndinni Óvænt Heklugos árið 1970, árið 1972 endurgerði hann fyrstu mynd sína um heklugosið árið 1947 með nýju myndefni, tónlist, þul og titli en myndin nefndist, Eldur í Heklu (1972), eftir bók Sigurðar Þórarinssonar, sem einnig var íslenskur þulur myndarinnar. Síðasta eldgosamynd Ósvalds var Eldur í Heimaey sem kom út árið 1974 og sýndi stórbrotnar myndir af eldgosinu í Heimaey árið áður.

Eldgosamyndir Ósvalds komu út á mörgum tungumálum. Eftir að Surtur fer sunnan kom út árið 1964 jókst áhugi á efni Ósvalds svo um munaði en myndin var sýnd á kvikmyndahátíðum um allan heim og í sjónvarpi, meðal annars í Noregi, Svíþjóð, Rússlandi og Bandaríkjunum.¹⁵ Fleiri myndir Ósvalds komust í alþjóðlega dreifingu og voru talsettar á fjölda tungumála, sem dæmi mætti nefna ensku, dönsku, norsku, japönsku, sænsku, frönsku, þýsku og meira að segja esperanto. Þessi alþjóðlegi áhugi leiddi til þess að fólk sótti mikið í myndir Ósvalds og eftir fráfall hans opnaði Vilhjálmur vinnustofuna í Hellusundi fyrir gesti til að horfa á myndir hans og til að halda minningu Ósvalds á lofti. Þá hóf hann sölu á 8mm filmum með bútum úr helstu myndum hans á áttunda áratugnum og á myndbandi og mynddiskum þegar sú tækni varð tiltæk. Minning Ósvalds lifði lengi á þessum merkilegu sýningum sem voru oft eitt af því fáa sem erlendir ferðamenn í Reykjavík gátu sótt sem var sniðið að þeirra þörfum.

Opinn fyrir áhrifum

Ósvaldur var alla tíð afar vandvirkur í sinni kvikmyndagerð og þrátt fyrir að hafa ekki hlotið neina formlega menntun í faginu eru fyrstu myndir hans ekki augljós byrjendaverk og bera skýran vott um listræna sýn hans á viðfangsefnið og alúð hans við að fanga það á filmu. Myndir sínar vann Ósvaldur iðulega í samstarfi við sérfræðinga á sínum sviðum og báru þær oft einkenni þeirra, hvort sem var í efnisvali eða öðru. Við þjóðlegu heimildamyndirnar naut Ósvaldur oftar en ekki liðsinnis þáverandi þjóðminjavarðar og tilvonandi forseta lýðveldisins, Kristjáns Eldjárns, sem samdi texta fyrir myndirnar og talaði inn á þær. Myndir eins og Sogið (1954), Þjórsárdalur (1951) og Skálholt (1958) báru þess merki að aðkoma Kristjáns Eldjárns hafði áhrif á efnistök myndanna sem tók þá fyrir fornleifauppgrefti á svæðunum ásamt því að fjalla um lífið í sveitinni. Á sama hátt setti jarðfræðingurinn Sigurður Þórarinsson sitt mark á eldgosa- og náttúrumyndir Ósvalds með miklum jarðfræðifróðleik sem sést vel á Surtur fer sunnan, Heyrið vella á heiðum hveri og Sveitin milli sanda.

Ljóst er að Ósvaldur var afar opinn fyrir samstarfi við aðra og tók ábendingum mjög vel. Það samstarf sem átti eftir að hafa mest áhrif á kvikmyndagerð hans var við tvo menn. Annars vegar er um son Ósvalds, Vilhjálm Knudsen, að ræða sem hafði unnið með föður sínum allar götur síðan hann flutti til hans frá Danmörku árið 1956, þá 12 ára gamall. Hins vegar er það raftónlistarmaðurinn og frumkvöðullinn Magnús Blöndal sem skapaði hljóðheim kvikmynda Ósvalds frá árinu 1962 og dreif hann áfram í listrænni framsetningu í myndum sínum. Framlag Vilhjálms fólst lengi framan af í aðstoð við föður sinn við tökur en þegar hann var 18 ára fékk hann að setja saman upphafskaflann að mynd Ósvalds um Halldór Laxness. Með myndfléttum, notkun á negatívum í bland við framkallað efni skapar hann ljóðrænan veruleika sem lifir undir þakkarræðu Laxness á hljóðsporinu og er ólík nokkru öðru sem Ósvaldur hafði áður gert í myndum sínum. Í raun var slík framsetning á myndefni með öllu óþekkt í íslenskri kvikmyndagerð fram að því, svo að Ósvaldur skar sig frá öðrum kvikmyndagerðarmönnum sem hægt var að bera hann saman við. Árið 1964 fór Vilhjálmur (Villi) í kvikmyndagerðarnám til London og þá hófust áhrif hans á kvikmyndagerð föður síns fyrir alvöru. Ósvaldur sótti óspart í tæknilega þekkingu Villa og lá oft á honum með að sinna tæknilegum vanköntum á myndum sínum á meðan námið hans í London þurfti að liggja á hakanum. Eftir að Villi kom heim hélt þetta áfram og unnu þeir mikið saman að kvikmyndagerð Ósvalds, oft án þess að framlagi Villa væri sérstaklega getið.¹⁶ Þetta reyndi vissulega á samband þeirra en alltaf voru þeir þó afar nánir.

Hljóðmynd Magnúsar Blöndal ómaði einnig í mörgum mynda Ósvalds upp frá Laxness myndinni og gaf þeim oft á tíðum óraunverulegan blæ nýstárlegra rafmagnaðra tóna og merkilegra tilrauna með umhverfishljóð í rafmögnuðum búningi. Enn í dag er einstök upplifun fólgin í því að horfa á Surtur fer sunnan þegar ískrandi og dynjandi hljóðheimur Magnúsar blandast við myndir Ósvalds af mikilfenglegum eldsumbrotum þar sem Surtsey rís úr sæ. En framlag Magnúsar var þó ekki alltaf rafdrifið og framúrstefnulegt. Hljóðheimur hans í þjóðlegri myndum Ósvalds skal ekki vanmetinn og fangaði hann oft og setti fram gamaldags blæ langspils og þjóðlegra tóna í þeim. Sérstaklega má nefna titillag Sveitin milli sanda í flutningi Ellýjar Vilhjálms sem má réttilega segja að sé þekktara en myndin sjálf og hefur lifað með þjóðinni síðan það kom út.

Ný bylgja

Sama ár og myndin Halldór Laxness kom út, 1962, komu aftur heim úr námi ungir menn sem lært höfðu kvikmyndagerð í háskólum erlendis og voru uppfullir af byltingarkenndum hugmyndum um nýbylgjur sem voru að ryðja sér til rúms víða um heim. Ósvaldur varð fljótlega að skotspóni þeirra og tákni fyrir gamaldags kvikmyndagerð sem nýbylgjumennirnir vildu losna við og hefja nýja kvikmyndagerð á Íslandi.¹⁷ Gekk gagnrýnin svo langt að tímabil frumkvöðla íslenskrar kvikmyndagerðar var allt nefnt eftir Ósvaldi og sagt einkennast af innantómri sólarlagsrómantík.¹⁸ Líklega var það vegna þess hversu dugandi Ósvaldur var sem kvikmyndagerðarmaður og hversu sjálfstætt hann fékk að starfa þar sem hann gat fjármagnað eigin kvikmyndir, að hin nýja kynslóð lét hann heyra það meira en aðra kvikmyndagerðarmenn af gamla skólanum. Kvikmyndagerð nýbylgjunnar á Íslandi þurfti að treysta á kostuð verkefni þegar þeir komu heim og varð því að vinna myndir fyrir aðila á borð við Slysavarnarfélag Íslands, Hitaveituna, Loftleiðir og Kópavogsbæ. Ásælni hinna yngri í að koma myndum sínum á erlendar kvikmyndahátíðir var nokkuð mikil og fór það líklega fyrir brjóstið á þeim að Ósvaldur var með myndir á sömu hátíðum og þeir og fleiri til. Mynd Reynis Oddssonar Slys (1962) komst á kvikmyndahátíð í Cork á Írlandi sama ár og Ósvaldur var þar með mynd sína Refur grefur greni í urð.¹⁹ Þegar Hitaveituævintýri (1963) Þorgeirs Þorgeirsonar var sýnd á kvikmyndahátíðinni í Moskvu árið 1963 var Ósvaldur einnig með mynd á hátíðinni.²⁰

Hljóðbylting

Stórstígar framfarir urðu við hljóðsetningu kvikmynda á sjötta áratugnum á Íslandi líkt og má sjá í fyrstu kvikmyndum Ósvalds. Dýrt var að hljóðsetja myndir og taldist það undir aukalegan kostnað sem kvikmyndagerðarmenn forðuðust oftast, sér í lagi þegar sýningar gátu farið fram með fyrirlestri sem skýrði myndefnið og tónlist af grammófón. Til að mynda gerði Kjartan Ó. Bjarnason mikið af því að ferðast með myndefni sínu og skýra það á meðan sýningu stóð, frá fimmta áratugnum alveg fram á þann sjöunda. Hluti af skýringu þess að hljóð varð ekki almennt í íslenskri kvikmyndagerð fyrr en á sjötta áratugnum var tæknilegs eðlis en hljóðupptaka var nánast aðeins möguleg á vegum Ríkisútvarpsins og möguleikarnir til að vinna hljóð fyrir kvikmyndagerð voru nánast engir. Þegar Ósvaldur var að vinna að fyrstu mynd sinni, um eldgosið í Heklu, leitaði hann á náðir Magnúsar Jóhannssonar og Sveinbjörns Egilssonar hjá Radíó- og raftækjastofunni til að taka upp hljóð fyrir myndina, en þeir höfðu eignast stálvírshljóðupptökutæki nokkru fyrr og voru frumkvöðlar í hljóðupptökum á landinu. Fyrir myndina fékk Ósvaldur Pétur Pétursson, þul á Ríkisútvarpinu, til að tala inn skýringar og var myndin hljóðskreytt með tónlist. Engin umhverfishljóð er að finna á hljóðrásinni, en hún var að öllum líkindum sett á filmuna í kvikmyndafyrirtæki erlendis.²¹ Til að byrja með var hljóðið einfalt og lítil hljóðblöndun gat átt sér stað, aðeins notast við tónlist og þularrödd. En þegar leið á sjötta áratuginn fóru að heyrast umhverfishljóð víða í myndum hans, lóukvak úti í náttúrunni, marr í hurðum og dynkir í skóflum. Hljóðin skiptu sköpum fyrir möguleika til sviðsetningar og upplifunar áhorfenda af umhverfinu. Þau voru líklega framkvæmd í stúdíói eða til á upptöku, ekki var um hljóð að ræða sem tekin voru samhliða myndefninu. Vegna þess hversu lítið fór fyrir aðstandendalistum í kvikmyndum Ósvalds er erfitt að vita með hverjum hann vann hljóðið hverju sinni.

Ósvaldur eignaðist stálvírstæki ansi snemma og hóf hljóðupptöku sjálfur. Ekki var þó um að ræða lifandi hljóð sem tekið var upp á sama tíma og myndin. Slík hljóðvinnsla hófst líklega ekki fyrr en með mynd Ósvalds um Þórberg Þórðarson þar sem upptaka af Þórbergi að fara með gamanmál er augljósleg samsett upptaka hljóðs og myndar tekið á sama tíma. Ekki var um að ræða upptöku hljóðs beint á filmuna, sem var gölluð tækni en náði þó til landsins í gegnum Loft Guðmundsson. Þegar hann gerði sínar leiknu myndir nokkrum árum fyrr var það með þeirri tækni en það var mjög hamlandi fyrir kvikmyndagerð því hljóðið var tekið beint inn á filmuna sem gerði klippingu afar flókna.

Tæknin sem Ósvaldur notaðist við með Þórbergi byggði á samspili segulbandstækis og kvikmyndatökuvélar sem voru samtengd en hljóðið var þó tekið upp á sitt eigið band. Þetta var ný tækni í íslenskri kvikmyndagerð og er sérstaklega áhugavert að sjá afganga frá gerð myndarinnar þar sem Vilhjálmur Knudsen, þá um 13 ára gamall, smellir klapptré fyrir myndavélina áður en Þórbergur hefur mál sitt, þetta var gert til að vita nákvæma staðsetningu hljóðs og myndar til að samhæfa hljóðsporið við myndefnið. Mögulega er hér um að ræða elsta dæmið um slíka hljóðvinnslu við gerð íslenskrar kvikmyndar en myndin kom út árið 1961 þó að atriðið sem um ræði hafi líklega verið tekið árið 1957 eða 1958. Eftir að samstarfinu við Radíó- og raftækjastofuna lauk flutti Ósvaldur hljóðvinnsluna alfarið á vinnustofuna í Hellusundi þar sem hann naut mikils liðsinnis Jóhanns Sigurjónssonar, bæði við hljóðupptöku og tónblöndun, en hann rak Filmur og vélar og var sýningarstjóri í Trípólíbíó.²²

Arfleifðin

Ósvaldur byrjaði ferilinn seint en skilaði ótrúlegu ævistarfi sem við búum enn að í dag. Hann var frumkvöðull í kvikmyndagerð, í hljóðsetningu, nútímalegri hljóðupptöku og framúrstefnulegri hljóðmynd og myndir hans brúuðu kynslóðabil þegar nýir straumar komu til landsins. Vissulega hafði Ósvaldur forskot í gegnum efnahagslega stöðu sína og gat stjórnað efnistökum í eigin myndum, en hann var líka duglegur og hugmyndaríkur listamaður og skapandi kvikmyndagerðarmaður eins og sést á myndum hans. Árangurinn sem Ósvaldur náði í íslenskri kvikmyndagerð er ákaflega merkilegur og átti sér engin fordæmi og enn í dag verður að telja hann með bestu, virkustu og þekktustu kvikmyndagerðarmönnum íslenskrar kvikmyndasögu. Útgefnir titlar hans eru fleiri en 40 talsins og fleiri smáar myndir, endurútgáfur, erlendar útgáfur, endurgerðir og persónulegt efni gera varðveitt efni hans á Kvikmyndasafni Íslands afar viðamikið. Það er kannski viðeigandi að ljúka þessum skrifum á lista yfir allar útgefnar kvikmyndir Ósvalds sem hann gerði á ferlinum, en hann segir meira en mörg orð um kvikmyndagerð þessa merka manns.

Útgefnar kvikmyndir:

Heklugosið 1947 (1949)

Hrognkelsaveiðar í Skerjafirði 1948 (1949)

Laxaklak og laxveiði (Laxaþættir) (1950)

Tjöld í Skógi (1950)

Þjórsárdalur (1951)

Ullarband og jurtalitun (1952)

Sogið (1954)

Reykjavíkursýningin (1955)

The Eruption of Hekla (1956)

Hornstrandir (1956)

Skálholt rannsóknir 1954 (1958)

Reykjavík 1955 (Reykjavík fyrr og nú) (1958)

Fráfærur (1958)

Séra Friðrik Friðriksson (1958)

Ásgrímur Jónsson (1958)

Vorið er komið (1959)

Frá Eystribyggð á Grænlandi (1961)

Refurinn gerir greni í urð (1961)

Þórbergur Þórðarson áður en hann burtkallaðist (1961)

Fjallaslóðir (1961)

Halldór Kiljan Laxness (1962)

Eldar í Öskju (1962)

Barnið er horfið (1963)

Sveitin milli sanda (1964)

Surtur fer sunnan (1965)

Svipmyndir (1965)

Með sviga lævi (1967)

Heyrið vella á heiðum hveri (1967)

Smávinir fagrir (1968)

Páll Ísólfsson (1969)

Ríkarður Jónsson (1969)

Morgunstund að Núpsstað (1969)

Ein er upp til fjalla (1970)

Stef úr Þórsmörk (1970)

Óvænt Heklugos (1972)

Eldur í Heklu (1972)

Með sjó fram (1972)

Jörð úr ægi (1973)

Eldur í Heimaey (1974)

Þjóðhátíð á Þingvöllum (1975)

Aðrar myndir án ártals:

Þar sem leið okkar lá

Vinnustofan Hellusund 6a

Hugur og hönd – Sjúkravinna frá Kleppsspítalanum frá 1957

Guðmundur Þorsteinsson frá Lundi

Litið inn til nokkurra kunningja

Á afmæli bókar

Vetur og vor

Forsetakosningar 1968

Morgunganga

[1] KvSÍ, Kk 21-10, 444, American Girl, upptaka á kvarttommubandi af Vilhjálmi Knudsen að lýsa deginum sem Ósvaldur dó þremur dögum eftir hann, upptaka gerð 16. mars 1975.

[2] Fyrir frekari lýsingar af heimilinu sjá: Kristín Svava Tómasdóttir, Fröken Dúlla: Ævisaga, Reykjavík: Benedikt bókaútgáfa, 2025. Jóhanna Knudsen var systir Ósvalds og má finna góðar lýsingar af heimilishaldinu og hversu menningarlega sinnuð foreldrar Ósvalds og Jóhönnu voru í bók Kristínar.

[3] Hjálmtýr Heiðdal, ,,Kvikmyndin 100 ára: Skemmtanir fyrir fólkið“, Lesbók Morgunblaðsins, 25. mars, 1995, bls. 1-2.

[4] Sjá til dæmis: Norðri, 22. mars 1907, 46 og „Lifandi myndir”, Austri, 25. apríl 1908, 53.

[5] Ósvaldur Knudsen, „Reynt við kvikmyndun“, Góðar stundir, ritstjóri Símon Ágústsson, Bókfellsútgáfan, Reykjavík, 1951, bls. 146-153, hér bls. 146.

[6] „Ljósmyndasýning Blaðamannafjel.“ Morgunblaðið, 9. nóvember 1922, bls. 2.

[7] “Ljósmyndasýningin“, Morgunblaðið, 14. desember 1923, bls. 4.

[8] „Útiíþróttir“, Morgunblaðið, 21. maí 1930, bls. 6.

[9] „Langferðamenn“, Lögrétta, 24. júní 1925, bls. 4.

[10] „Heklukvikmynd sýnd í dag“, Tíminn, 10. apríl 1949, bls. 1.

[11] Sjá greinarnar: Gunnar Tómas Kristófersson, „Meistari rammans: Um kvikmyndagerð Kjartans Ó. Bjarnasonar,“ Skírnir 197, nr. 1 (2023): 36–64 og Gunnar Tómas Kristófersson: „Listamaðurinn og skrásetjarinn: Um kvikmyndagerð Vigfúsar Sigurgeirssonar,“ Saga 62, nr. 1 (2024): 114–145 um stofnanavæðingu kvikmyndagerðar á Íslandi.

[12] Sjá til dæmis: „Surtseyjarkvikmynd seld á Ameríkumarkað“, Morgunblaðið, 10. júní 1965, bls. 14 og Gunnar Bergmann, „Mynd frá Íslandi með á kvikmyndahátíðinni“, Tíminn, 8. september 1965, bls. 9.

[13] Björn Ægir Norðfjörð, „„Excuse me. Do you speak English?“ Höfundarverk Friðriks Þórs Friðrikssonar og alþjóða-slagsíðan í íslenskri kvikmyndasögu“, Kúreki norðursins: Kvikmyndaskáldið Friðrik Þór Friðriksson, ritstj. Guðni Elísson, Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2005, bls. 132-159, bls. 143.

[14] Fyrir framúrskarandi greiningu á kvikmyndagerð Ósvalds með áherslu á eldgosamyndir hans er gott að benda á kaflann „A cinema of fire and ice“ í bók Björns Ægis Norðfjörðs Light in the dark: A history of filmmaking in Iceland. Sjá: Björn Ægir Norðfjörð, Light in the dark: A history of filmmaking in Iceland, Oxford University Press, New York, 2025.

[15] Sýningin í Bandaríkjunum var á CBS sjónvarpsstöðinni og leiddi til deilna um hver ætti réttinn á kvikmyndaefni Ósvalds, en við samningagerðina seldi hann CBS réttinn á kvikmyndaefni sínu af Surtseyjargosinu til fimm ára. Myndin var sýnd í gjörbreyttri útgáfu í Bandaríkjunum með annarri hljóðrás. Þetta leiddi til deilna um réttindamál og lærdóms fyrir Ósvald að gæta sín við samningagerð.

[16] Sjá bréfasafn Vilhjálms og Ósvalds á Kvikmyndasafni Íslands: KvsÍ. Ósvaldur Knudsen og Vilhjálmur Knudsen. Gym 21-5.

[17] Um kynslóðabreytingar í íslenskri kvikmyndagerð þar sem Ósvaldur mætti nýbylgjunni má lesa í greininni: Gunnar Tómas Kristófersson, „Ný bylgja og gömul sólarlagsrómantík: Ósvaldur Knudsen og fyrstu kynslóðaskiptin í íslenskri kvikmyndagerð“, Saga LXIII:1 (2025), bls. 88–117.

[18] Pétur Ólafsson, „Í kvikmyndasal – Fjarst í eilífðar útsæ“, Morgunblaðið, 2. júlí, 1964, bls. 6.

[19] „Slys – hlaut lof á hátíðinni í Cork,“ Tíminn, 2. nóvember 1962, 16.

[20] „Tvær íslenzkar kvikmyndir sýndar í Moskvu?,“ Þjóðviljinn, 12. júlí 1963, 10.

[21] Fyrir mun ítarlegri umfjöllun um frumkvöðlastarf Magnúsar Jóhannessonar við hljóðupptökur og kvikmyndagerð sjá: Gunnþóra Halldórsdóttir, óútgefin grein um Magnús Jóhannsson.

[22] KvsÍ. Ósvaldur Knudsen og Vilhjálmur Knudsen. Gym 21-5, 84. Vilhjálmur Knudsen, „Hvar eru frummyndirnar,“ ritgerð dagsett 2. febrúar 1993. Síðar fluttu þeir hljóðvinnsluna út til hins breska fyrirtækis CFS (Color Film Services) en tóku þularraddirnar upp á segulband.