Hafa Samband

4. september 2026

Maðurinn á bak við flaggstöngina

Eftir Gunnar Tómas Kristófersson

Margar ljósmyndir hafa varðveist af komu konungs til Íslands árið 1907, sem bæði ljósmyndarar í föruneyti konungs og íslenskir ljósmyndarar tóku.¹ Ein þeirra vekur sérstaka athygli. Hún er tekin út Torfunefið á Akureyri þann 13. ágúst 1907, stuttu áður en konungur stígur þar á land.² Fólk bíður tilbúið og spennt eftir komu hans. Stórt og fallega skreytt bogadregið hlið er í forgrunni myndarinnar, allt er tilbúið, hvítklæddir krakkar mynda heiðursvörð á bryggjunni, drengir norðan megin og sunnan megin stúlkur sem sjást þó ekki á myndinni, þar sem konungur og fylgdarlið hans eiga bráðlega að ganga. Á miðjum stígnum sem liggur frá bryggjunni og undir bogahliðið gengur Guðlaugur Guðmundsson bæjarfógeti ábúðarfullur, klæddur í sín fínustu embættisföt. Allir eru tilbúnir fyrir þennan sögulega dag. Við hægri öxl bæjarfógeta má sjá glitta í eitthvað sem vekur athygli og ef betur er að gáð sést að um kvikmyndatökuvél er að ræða, langt fyrir aftan fógetann. Búið er að stilla henni vandlega upp við enda Torfunefsins og beina henni út á enda bryggjunnar þar sem Friðrik VIII Danakonungur og embættismenn hans munu bráðlega stíga á land. Við myndavélina stendur hávaxinn og grannur maður, tilbúinn að hefja tökur. Hann er að miklu leyti falinn á bak við flaggstöng og sést því illa. Á móti honum stendur félagi hans, tæplega höfðinu lægri, klæddur í jakkaföt þar sem hvítur skyrtukraginn stendur sýnilega upp úr. Hann er einnig að mestu falinn á bak við flaggstöngina og því til viðbótar skyggir félagi hans að miklu leyti á hann. Hvorugan er hægt að greina, en annar þeirra eða báðir eru kvikmyndatökumennirnir sem stóðu fyrir því að kvikmynda komu konungs og föruneytis hans til Akureyrar, glæsilega hópreið í gegnum bæinn og ræðuhöld á Hrafnagili þennan sögulega dag í ágústmánuði árið 1907.³

Aðeins er til þessi eina kvikmynd af ferð Friðriks VIII Danakonungs um Ísland árið 1907. Hún er næstelsta varðveitta kvikmyndin sem tekin er á Íslandi, en sú elsta var tekin af æfingum slökkviliðsmanna í Reykjavík ári áður af Dananum Alfred Lind. Árið 1907 ferðaðist konungur víða um land og átti nokkurra daga stopp í Reykjavík þar sem hann fór meðal annars til Þingvalla og sá Geysi og Gullfoss. Þá heimsótti hann Ísafjörð og Seyðisfjörð á ferð sinni um landið. En engar lifandi myndir voru teknar af þessum ferðum, aðeins var kvikmyndað á Akureyri. Lítið er vitað um þessa einu kvikmynd og ef ekki væri fyrir tilvist sjálfrar myndarinnar væri fátt sem benti til þess að kvikmyndatökur hefðu yfirhöfuð farið fram þegar konungur kom til Akureyrar þann 13. ágúst 1907. Árið 1907 var afar fátítt að kvikmyndir væru teknar á Íslandi og því iðulega minnst á kvikmyndagerðarmenn þegar þeir komu til landsins. Það er því afar sérstakt að ekki skuli vera minnst á kvikmyndatökuna í þeim fjöldamörgu lýsingum á komu konungs sem birtust í íslenskum dagblöðum í kjölfarið.

Ólíkum sögum fer af því hver eða hverjir þessir huldumenn á ljósmyndinni voru eða hvaðan þeir komu og þeim ber sjaldan saman. Lítið er vitað um kvikmyndagerð þeirra og á fáum staðreyndum að byggja. Mál þessarar kvikmyndar er leyndardómsfullt og það er erfitt að leiða einhvern óumdeilanlegan sannleika í ljós. Með þessum skrifum er markmiðið einmitt ekki að segja frá því sem gerðist heldur leiða lesendur í gegnum það sem vitað er um kvikmyndina, gerð hennar, sýningar, varðveislu og tengingar við mögulega kvikmyndatökumenn. Í því skyni verða settar fram þrjár sennilegar kenningar um hverjir gætu hafa verið að verki og hvað þau takmörkuðu gögn sem liggja fyrir segja um hverja kenningu.

Möguleikarnir þrír eru þeir að íslenskur kvikmyndatökumaður eða -menn hafi verið að verki, að danskur kvikmyndari úr föruneyti konungs hafi tekið myndina eða að erlendur ferðamaður hafi kvikmyndað konungskomuna á eigin ferðalagi. Settir verða fram punktar sem mæla með og á móti hverri kenningu. Ekki er hægt að komast að neinni haldbærri niðurstöðu, enda enn á huldu hverjir mennirnir á bak við flaggstöngina eru. Með því að setja fram það sem vitað er nú þegar geta lesendur mögulega sett saman rétta útgáfu sögunnar á máta sem mér hefur yfirsést. Eða kannski luma lesendur á vitneskju sem undirritaður hefur ekki og geta leitt hið sanna í ljós. Vonin er að komast að því hverjir huldumennirnir á bak við flaggstöngina eru.

Það sem vitað er

Kvikmyndin af konungskomunni var tekin þann 13. ágúst 1907. Hún er ansi stutt, ekki nema 4 mínútur og 17 sekúndur, og tekin á 35mm filmu. Myndin byrjar á biðinni eftir landgöngu konungs, þar sem við horfum fram af Torfunefsbryggju út á Pollinn yfir í Vaðlaheiði, sem er uppstillingin sem sést á ljósmyndinni yfir öxl bæjarfógeta. Svo sjást embættismenn og aðrir í föruneyti konungs áður en Friðrik VIII Danakonungur gengur á land. Hrópað er nífalt húrra fyrir honum og svo heldur konungur af stað upp bryggjuna og inn í bæinn, þar sem mikið margmenni tekur á móti honum. Það vekur strax athygli að innrömmun myndarinnar er nokkuð ábótavant, sem bendir til að um nokkuð óvanan kvikmyndara sé að ræða. Það vantar til dæmis iðulega nokkuð upp á að hann nái að fanga það sem hann ætlar sér, þar sem hann beinir vélinni of lágt til að ná öllum hausum inn í rammann og hreyfingar vélarinnar eru stirðar. Konungur heilsar fólki og tekið er vel á móti honum af hópi hvítklæddra kvenna við Góðtemplarahúsið. Mikil reið heldur svo af stað áleiðis í Hrafnagil og er ljóst að engu var til sparað þegar kom að fallegum ljósum hestum og miklum fjölda hestvagna sem ferjaði hina tignu gesti inn Eyjafjörðinn. Á Hrafnagili sjáum við ræðuhöld nokkurra merkra einstaklinga, til að mynda Friðriks VIII, Guðlaugs Guðmundssonar og Matthíasar Jochumsonar. Enn vantar mikið upp á gæði myndatökunnar, en augljóst er þó að kvikmyndatakan vekur athygli annarra áhorfenda sem snúa sér við til að virða fyrir sér hina nýju tækni og undrast þau sérkennilegu hljóð sem úr vélinni berast. Myndin endar svo á því að konungur stígur á bak hesti sínum.

Myndin var frumsýnd í Danmörku þann 23. ágúst, um tveimur dögum eftir heimkomu konungs.⁴ Á Kvikmyndasafni Íslands er hún varðveitt undir númerinu Kf 80-9, 1 og er aðeins til á 16mm filmu. Þar er um afrit af upprunalegu 35mm filmunni að ræða. Skráningarnúmerið segir okkur að myndin var afhent safninu árið 1980, af Þjóðminjasafni Íslands. Samkvæmt skráningum kom hún þangað frá Danmörku. 35mm eintak af myndinni er geymt í geymslum Kvikmyndamiðstöðvar Danmerkur (DFI) og samkvæmt þeirra bókum kom hún til þeirra frá kvikmyndafyrirtækinu Nordisk Film.⁵ Líklega er þar um að ræða upprunalegasta eintak myndarinnar.

Þrátt fyrir fjölda ljósmyndara sem fylgdi konungi í heimsókninni til Akureyrar og margar ljósmyndir af konungskomunni hefur kvikmyndatökuvélin aðeins sést á tveimur ljósmyndum; þeirri sem liggur þessari grein til grundvallar og var lýst hér í upphafi, og nýfundinni mynd úr franska tímaritinu L´Illustration sem var tekin af Jóni Dahlman ljósmyndara. Flest annað sem kemur fram hér á eftir er orðrómur, óljósar heimildir úr dagblöðum og vangaveltur byggðar á þeim.

Möguleikarnir þrír

Íslendingar tóku myndina

Hallgrímur Einarsson var ljósmyndari á Akureyri frá árinu 1903 og mikill áhugamaður um tækni og tækniþróun. Hann var kominn af kaupmönnum og opnaði verslun með ljósmyndabúnað samhliða ljósmyndastofu sinni á Akureyri.⁶ Tækniáhugi hans leiddi hann til að prófa kvikmyndatæknina þegar hin smáa og handhæga 9,5mm kvikmyndatækni leit dagsins ljós árið 1922. Eftir Hallgrím liggja nokkrar kvikmyndir sem enn eru varðveittar á Kvikmyndasafni Íslands, allar á 9,5mm filmu og allar teknar um og eftir 1925. Meðal þess efnis sem hann myndaði var konungskoma Kristjáns X til Akureyrar árið 1926. Filmur Hallgríms voru varðveittar á Þjóðminjasafni Íslands áður en þær komu á Kvikmyndasafnið og afhendingin er haganlega skráð í bækur Kvikmyndasafnsins.⁷

Kristján, sonur Hallgríms, tók við ljósmyndastofunni að honum látnum og kom myndunum í varðveislu á Þjóðminjasafnið. Hann hefur haldið því fram að á meðal efnisins hafi verið upptaka frá konungskomunni 1907 þar sem Matthías Jochumsson sést halda ræðu. Magnús Hallgrímsson, bróðir Kristjáns, segir að ekki hafi verið til afspilunartæki fyrir filmurnar á landinu og því hafi þeir ekki getað spilað þær. En þeir mundu eftir því að hafa skoðað þær upp við ljós og séð konungskomuna 1907 þar.⁸ Því telja þeir að Hallgrímur hafi tekið kvikmyndina af komu Friðriks VIII og varðveitt hana í fórum sínum áður en hún var afhent Þjóðminjasafninu.

Árið 1907 var lítið um kvikmyndatökuvélar á Íslandi og því væri kannski ágætt að byrja á því að staðsetja eina slíka á Akureyri, enda aðgengi að slíkri vél forsenda þess að geta tekið upp konungskomuna. Oft var minnst á það í blöðunum ef menn voru að kvikmynda viðburði, enda þótti það nokkuð merkilegt. Fyrsta kvikmyndin sem tekin var á Íslandi var gerð árið 1901 þegar hollenskur tökumaður, Franz Anton Nöggerath, ferðaðist um landið á vegum bresks kvikmyndafélags og myndaði meðal annars fjárrekstur, Geysi og þvottalaugarnar.⁹ Fyrsta kvikmyndin sem Íslendingur tók var tekin árið 1904, af Magnúsi Ólafssyni ljósmyndara í Reykjavík, á vegum kvikmyndafélagsins Ó. Johnson og co. sem stóð fyrir reglulegum sýningum sem hófust árið 1903. Þar myndaði Magnús meðal annars þvottalaugarnar og saltfiskþvott. Allar þessar myndir teljast glataðar í dag.¹⁰ Kvikmyndafélag Magnúsar og Ólafs breytti heitinu í Íslenzkt lifandimyndafélag árið 1906 og var með sýningar í Bárubúð í Reykjavík þar til bruni snemma árs 1907 varð þess valdandi að félagið hætti starfsemi og seldi tækin til Akureyrar.¹¹ Sá sem keypti tækin var mögulega Vilhelm Knudsen, faðir Ósvalds Knudsen sem átti eftir að verða einn mesti kvikmyndagerðarmaður þjóðarinnar um miðja tuttugustu öld.¹² Lítið spurðist til tækjanna sem seld voru norður og ólíklegt er að Vilhelm hafi notað þau sjálfur til sýningarhalds, enda upptekinn við eigin verslunarstörf og leikhússtörf í frístundum. Tilkynning um söluna á kvikmyndatækjum Ólafs Johnsons og félaga birtist í Fjallkonunni 2. mars árið 1907:

Íslenzka lifandimyndafélagið hefir selt öll áhöld sín og myndir til Akureyrar. Verður í þessum mánuði væntanlega tekið til að sýna þar kvikmyndir daglega, eins og hér er gert. Nýtt kvikmyndafélag innlent mun vera hér í stofnun.¹³

Almennt hefði það talist til tíðinda að nýtt kvikmyndafélag væri stofnað og hæfi reglubundnar sýningar á Akureyri. Hins vegar hefur aðeins fundist ein tilkynning um sýningar félagsins á Akureyri og það var tæpum þremur vikum síðar, eða 22. mars sem Norðri tilkynnti eftirfarandi: „Lifandi myndir hafa verið sýndar hér nú í vikunni og er það félag manna hér í bænum er þær hefir útvegað hingað að sögn.“¹⁴ Hvergi kemur fram hverjir stóðu að baki þessu framtaki, en líklega vísbendingu er þó að finna í dagblaði á Austurlandi vorið 1908. Í Austra birtist klausa um kvikmyndasýningar sem tveir Akureyringar stóðu að á Seyðisfirði, og eru þeir nafngreindir sem Hallgrímur Kristjánsson og Jónas Þórarinsson (Jónas Þór).¹⁵ Mögulega keyptu þeir tækin af Vilhelm Knudsen, eða jafnvel með honum, og sáu um sýningarnar á Akureyri og stóðu svo fyrir farandsýningum, í það minnsta á Seyðisfirði. Samkvæmt fréttinni gengu sýningarnar ákaflega vel þar sem fullt var á þær, og það sem meira er þá sýndu þeir lifandi „myndir frá konungsmóttökunni á Akureyri í sumar“.

Hér komum við aftur að Hallgrími Einarssyni ljósmyndara, því til þess að hann gæti hafa tekið myndirnar hefði hann þurft kvikmyndatökuvél og í gegnum tækjakaupin af Íslenzku lifandimyndafélagi til Akureyrar væri hægt að staðsetja slíka vél á Akureyri árið 1907 – að því gefnu að hún hafi fylgt með í kaupunum. Á sama hátt og Magnús Ólafsson tók aðeins eina kvikmynd í Reykjavík þá virðist Hallgrímur Einarsson, sé hann tökumaður myndarinnar, aðeins hafa tekið kvikmyndina af konungskomunni því engar aðrar myndir hafa fundist frá þessum árum sem eigna má Hallgrími eða nokkrum Íslendingi. Hins vegar mætti einnig halda því fram að þeir félagar Hallgrímur Kristjánsson og Jónas Þór hafi staðið að kvikmyndatökunni með tækjunum að sunnan, og það myndi þá mögulega útskýra það hversu óvanur kvikmyndatökumaðurinn virðist hafa verið. Á ljósmyndinni má sjá tvo menn standa við vélina, sem gætu mögulega verið Hallgrímur Kristjánsson og Jónas Þór.

Þar sem þeir Hallgrímur og Jónas voru með eintak af myndinni árið 1908, og sýndu það á Seyðisfirði og líklega víðar, er ekki langt að seilast eftir því að myndin hafi endað í filmugeymslu á Akureyri. Hvað varð um það afrit er þó erfitt að segja, því varðveittar kvikmyndir Hallgríms Einarssonar á Kvikmyndasafni Íslands eru allar 9,5mm og varðveitt upptaka af konungskomunni á 16mm filmu, en 35mm filman er til í Danmörku. Þó var til filma sem varðveitt var á Akureyri af konungskomunni árið 1907. Hún var í eigu bæjarins og í blöðunum árið 1961 var sagt að ekki væri hægt að spila hana á Íslandi án þess að afrita hana yfir á aðra filmugerð.¹⁶ Það var gert fyrir komu Margrétar Þórhildar Danadrottningar árið 1973, en ekki er þó vitað hvar það eintak er eða hvernig það rataði upphaflega til Akureyrar.¹⁷ Mögulega er um að ræða eintakið sem Halgrímur og Jónas sýndu árið 1908. Það væri þá 35mm nítratfilma sem menn hafa mögulega ekki talið sýningarhæfa og þess vegna viljað afrita hana yfir á aðra filmugerð.

Til að útskýra það hvernig myndin var frumsýnd í Danmörku þann 23. ágúst mætti ímynda sér að þar sem leiðangur konungs hafði engan kvikmyndara með í för hafi einhverjir úr honum gengið á íslensku kvikmyndagerðarmennina og keypt af þeim filmuna, gegn því að senda þeim sýningarafrit þegar til Danmerkur væri komið. Það afrit hafi Hallgrímur og Jónas síðan notað við sýningarnar árið 1908 og svo hafi það varðveist á Akureyri þar til það var sýnt árið 1973. Upprunalega myndin væri þannig tekin af Íslendingum en varðveitt í Danmörku.

Mennirnir á bak við flaggstöngina gætu því vel verið Hallgrímur Einarsson og aðstoðarmaður hans, eða mögulega Hallgrímur Kristjánsson og félagi hans Jónas Þór.

En hvað mælir gegn því að myndin hafi verið tekin af Akureyringunum? Í fyrsta lagi þyrfti að fá einhvern botn í varðveislusögu filmunnar. Samkvæmt sonum Hallgríms Einarssonar var myndin tekin á 9,5mm filmu og að lokum send Þjóðminjasafninu. Myndir Hallgríms komu þó ekki inn á Þjóðminjasafnið fyrr en einhverjum árum eftir að myndin af konungskomunni var afhent safninu. Þá kom 9,5mm tæknin ekki fram fyrr en 16 árum eftir komu konungs, eða árið 1922. Ekkert er vitað um filmuna sem varðveittist á Akureyri og var sýnd Danadrottningu árið 1973. Annað hvort er búið að farga henni eða hún er enn falin ofan í kassa fyrir norðan. Ekki er um sama eintak að ræða og var varðveitt á Þjóðminjasafninu, þar sem þjóðminjasafnsfilman var þegar komin inn á safnið á 16mm filmu þegar Akureyringar gerðu afrit af sinni filmu árið 1973.¹⁸ Hallgrímur tók upp aðra konungskomu sem hann varðveitti og því ekki ómögulegt að minningum sona hans af filmunni af konungskomunni 1907 hafi slegið saman við filmuna af konungskomunni 1926, sem og mögulega varðveittu filmuna á Akureyri.

Á varðveittum ljósmyndum Hallgríms Einarssonar má sjá að hann var að ljósmynda á öðrum stöðum en kvikmyndin var tekin árið 1907, sem mælir sterklega gegn því að hann hafi kvikmyndað konungskomuna. Einnig er mikilvægt að benda á að það er ekki víst að kvikmyndatökuvél hafi fylgt kaupunum á sýningarvélunum að sunnan, og í raun umhugsunarvert að ekki hafi verið teknar fleiri kvikmyndir fyrir norðan en aðeins þennan eina dag ef kvikmyndatökuvél var staðsett á Akureyri og í höndum manna sem höfðu fjárráð og kunnáttu til að nota hana.

Einhver úr föruneyti konungs tók myndina

Önnur líkleg kenning sem við skulum taka til skoðunar er að einhver úr föruneyti konungs hafi tekið kvikmyndina þann 13. ágúst 1907. Fjöldi þingmanna, blaðamanna, fyrirtækjaeigenda og annarra frammámanna í danskri menningu og viðskiptum var í för með konungi.¹⁹ Ljósmyndir af ferðalaginu eru fjölmargar og enn varðveittar í dag, en aðeins eru til tvær kvikmyndir úr því. Önnur er sú sem hér er til umfjöllunar og hin var tekin í Færeyjum 24. júlí, þegar Friðrik VIII steig á land í Þórshöfn. Myndin er áþekk þeirri íslensku að lengd og umfangi. Báðar byrja á því að sýna embættismenn konungs koma í land og í kjölfarið konung og góðar viðtökur við komu hans. Einnig sjáum við konung í móttöku á vegum Færeyinga, umkringdan fjölda fólks. Auðvelt er að draga þá ályktun að sami aðili hafi tekið báðar myndirnar og að hann hafi tilheyrt föruneyti konungs.

Annað sem mælir með því að einhver úr föruneyti konungs hafi tekið myndina er að þá er auðvelt að tengja myndina við Danmörku og varðveislu hennar þar á 35mm filmu. Vitað er að ljósmyndari hirðar konungs, Peter Elfelt, var kominn með mikla reynslu af því að taka kvikmyndir um þessar mundir og því liggur beint við að tengja hann við kvikmyndina. Hann tók kvikmynd í þingmannaförinni árið 1906, þegar íslenskum þingmönnum var boðið í opinbera heimsókn til Danmerkur, sem var meðal annars sýnd við opnun Reykjavíkur Biograftheater (síðar Gamla bíó) í byrjun nóvember 1906.²⁰ Ekki er þó hægt að staðfesta að hann hafi verið með í för, eða hvort aðrir ljósmyndarar á hans vegum hafi séð um að mynda ferðalagið, þar sem hans er hvergi getið í ferðabók danskra blaðamanna sem kom út stuttu eftir ferðina.²¹

Í Færeyjum er því haldið fram að Ole Olsen, stofnandi Nordisk Film, hafi tekið myndirnar í Þórshöfn og því ekki langt að seilast eftir því að hann hafi einnig tekið myndirnar á Íslandi, farið með þær til Danmerkur og þær svo endað í geymslum Nordisk Film þar til þær voru færðar Dönsku kvikmyndastofnuninni til varðveislu.²²

Kvikmyndin var frumsýnd undir titlinum Kongens Islandsrejse í kvikmyndahúsum í Kaupmannahöfn þann 23. ágúst, tveimur dögum eftir að konungur kom heim úr ferð sinni, og svo víðar um Danmörku og í Noregi á komandi vikum.²³ Sú tímaröð stemmir við það að kvikmyndatökumaðurinn hafi verið í föruneyti konungs og undirbúið kvikmyndina til sýningar eftir komuna til Danmerkur. Myndin frá Færeyjum var frumsýnd í Kaupmannahöfn 8. ágúst, undir titlinum Kongen paa Færøerne. Sú mynd hefur því verið send sérstaklega frá Færeyjum til Danmerkur.²⁴ Ekki voru allir sáttir við myndirnar frá Færeyjum og í dagblaðinu København birtist þann 10. ágúst stutt grein um að myndin væri ansi stutt og ef myndefnið sem koma ætti frá Íslandi væri eins þá væri nú ekki tilhlökkunarefni að sjá það í kvikmyndahúsum.²⁵ Þar er sérstaklega áhugavert að sá sem skrifar virðist eiga von á kvikmyndum frá Íslandi, líkt og í föruneyti konungs hafi verið kvikmyndatökumaður.

Maðurinn á bak við flaggstöngina gæti því vel verið kvikmyndatökumaður úr föruneyti konungs sem fór fyrr í land til að undirbúa kvikmyndatökuna.

En hvað mælir gegn því að einhver úr föruneyti konungs hafi tekið myndirnar? Í fyrsta lagi er ákaflega einkennilegt að kvikmyndatökumaður í föruneyti konungs hafi aðeins tekið kvikmyndir á tveimur stöðum á langri ferð með fjölda viðkomustaða. Meðal annars var stoppað á fleiri stöðum í Færeyjum en Þórshöfn, með nokkurri viðhöfn. Langt og viðhafnarmikið stopp var í Reykjavík þar sem Þingvellir voru meðal annars heimsóttir og mikil hátíðahöld fóru fram en engar lifandi myndir voru teknar, og það sama gildir um Ísafjörð og Seyðisfjörð, þar sem konungur kom við sitt hvorum megin við Akureyrarheimsóknina. Engar upptökur eru til af viðkomu hans í Noregi á leiðinni til baka, né heldur af ferðalaginu sjálfu eða lífinu um borð í skipinu. Erfitt er að rökstyðja á sannfærandi máta að kvikmyndatakan hafi verið í höndum föruneytis konungs þegar hún er einskorðuð við heimsóknir til Þórshafnar í Færeyjum og Akureyrar á Íslandi. Þá eru tökumennirnir bæði í Færeyjum og á Akureyri í landi og bíða þar komu konungs og fylgdarliðs hans. Kvikmyndatökumaður á vegum konungs hefði sömuleiðis líklega verið vanur til verks og því ekki tekið myndir á borð við þær sem teknar voru að hluta til af hauslausu fólki á Íslandi, sérstaklega eftir viðtökurnar í Kaupmannahöfn við myndunum frá Færeyjum sem búið var að sýna þar. Að lokum er hvergi minnst á kvikmyndatöku eða kvikmyndatökumenn í ferðalýsingunni sem kom út skömmu eftir ferðina. Það á einnig við um Ole Olsen og Peter Elfeldt sem hvergi er minnst á í annars löngum manntölum bókarinnar.

Erlendur gestur á Akureyri tók myndina

Þriðja og síðasta kenningin um kvikmyndun konungskomunnar til Akureyrar er byggð á stuttri klausu í dagblaðinu Huginn þann 29. ágúst 1907. Þar segir fréttaritari frá Akureyri: „Norðmenn hafa verið hér og tekið lifandi myndir, þar á meðal af konungskomunni“.²⁶ Einnig segir fréttaritari að þeir stefni svo til Reykjavíkur þar sem þeir ætli að sýna kvikmyndina. Engar heimildir eru fyrir því að myndir af konungskomunni hafi verið sýndar í Reykjavík. Frétt úr Norðra þann 13. september 1907 segir frá Austmanni (Norðmanni) sem sýnt hafi lifandi myndir í leikhúsinu á Akureyri um hríð og er þeim hrósað fyrir gæði.²⁷ Mögulega er um sama mann að ræða, sem hafi verið á sýningarferð um landið líkt og tíðkaðist reglulega í þá daga.²⁸ Einnig má teljast líklegt að maðurinn (eða tveir menn, eins og einnig er mögulegt) hafi séð möguleika á því að koma filmunni af konungskomunni í verð hjá Dönunum og selt hana föruneyti konungs.

Ef erlendur ferðamaður á Íslandi kvikmyndaði komu konungs til Akureyrar myndi það útskýra af hverju engar aðrar myndir eru til frá ferðalagi konungs og öðrum viðkomustöðum hans. Þá hlyti eitthvað svipað að hafa gerst í Færeyjum, að ferðamaður hefði tekið kvikmyndina af komu konungs til Þórshafnar og þess vegna ekki tekið myndir af öðrum stoppum hans á eyjunum. Það myndi líka útskýra af hverju engar aðrar kvikmyndir eru til frá ferðalagi konungs.

Eins og áður segir var myndin frumsýnd í Danmörku aðeins tveimur dögum eftir heimkomu konungs þann 21. ágúst.²⁹ Það mætti útskýra með því að hinn erlendi tökumaður hafi afhent Dönum filmuna sem hann tók af konungskomunni, mögulega selt þeim hana, og þeir farið með aftur til Danmerkur. Á sama hátt mætti útskýra sýningu myndarinnar af konungskomunni til Færeyja 8. ágúst í Kaupmannahöfn með því að tökumaðurinn hafi sent hana þaðan eða farið sjálfur með hana. Er maðurinn á bak við flaggstöngina erlendur ferðamaður sem staddur var fyrir tilviljun á Akureyri daginn sem konungur kom?

Íslenskar fréttir af kvikmyndun Norðmannsins standast þó ekki tímalínuna miðað við frumsýningu hennar í Kaupmannahöfn, en greinin birtist í blaðinu 29. ágúst, sex dögum eftir frumsýninguna. Þar gæti þó verið hægagangi í fréttamiðlun á Íslandi um að kenna. Tilviljun myndi þá ráða því að kvikmyndatökumenn voru staddir í Þórshöfn og á Akureyri þegar konungur kom. Samningar við þá fyrir hönd konungs þurftu að fara fram án þess að hægt væri að skoða myndefnið. Negatívuna hefði þurft að senda frá Færeyjum til Danmerkur á undan föruneytinu á meðan filman frá Íslandi fylgdi því og fór í sýningu eins fljótt og mögulegt var við komuna til Danmerkur.

Lokaorð

Ekki er hægt að finna einhlítt svar við því hver maðurinn á bak við flaggstöngina er, en hér hafa verið lagðar fram þrjár líklegustu kenningarnar varðandi leyndardóminn um hverjir tóku þessa næstelstu varðveittu kvikmynd af Íslandi. Kannski fáum við aldrei að vita hverjir stóðu á bak við flaggstöngina þann 13. ágúst 1907, tilbúnir að kvikmynda konung og föruneyti hans þegar það steig á land. Ljósmyndirnar hafa að geyma einu beinu heimildina sem fundist hefur um kvikmyndatökuna þennan dag. Ef Íslendingar voru að verki þá breytir það kvikmyndasögunni okkar, því þá væri um að ræða elstu varðveittu kvikmyndina eftir Íslending. Það er því sérstaklega spennandi valkostur, en hinir tveir koma einnig sterklega til greina. Ekkert er útilokað og mögulega er sannleikurinn einhver allt annar en þeir möguleikar sem hér hafa verið reifaðir. Vonandi kemur það í ljós fyrr en seinna hverjir leynast á bak við flaggstöngina á Torfunefinu.

________________

[1] Hörður Geirsson á Minjasafninu á Akureyri fær mínar bestu þakkir, en með hans ómetanlegu hjálp fundust myndirnar sem komu þessum skrifum af stað og hann hefur verið mikill upplýsingabrunnur við þessa vinnu. Einnig fær Björn Þór Björnsson, sagnfræðingur á Kvikmyndasafni Íslands, mínar bestu þakkir fyrir virka þátttöku í rannsókninni.

[2] Myndin er varðveitt sem hluti af Konunglega ljósmyndasafninu í Danmörku. Peter Elfelt er merktur ljósmyndari hennar, en hann var konunglegur ljósmyndari dönsku hirðarinnar.

[3] Nýlega fann Kjartan Atli Ísleifsson, safnvörður á Minjasafninu á Akureyri, aðra áður óþekkta ljósmynd af kvikmyndatökumanninum. Sú birtist í tímaritinu L´Illustration þann 14. september 1907 í Frakklandi og var tekin af Jóni Dahlman ljósmyndara. Hún sýnir Torfunefið og bryggjuna þar sem kvikmyndarinn stendur við flaggstöngina, en hann er afar ógreinilegur og því færir myndin okkur ekki nær því að greina hver hann er, en hún er ákaflega merkilegur fundur samt sem áður. Hörður Geirsson benti á að í kvikmyndinni má sjá ljósmyndavél Jóns Dahlmans í glugga á húsi við Torfunefið, sem er staðsett þar sem Bautinn er í dag.

[4] Folkets Avis, 23. ágúst 1907, 3.

[5] Vef. „Kong Frederik VIII besøger Island“, dfi.dk, Det danske filminstitut, sótt 22. október 2025 og samskipti í tölvupósti við DFI á meðan rannsókninni stóð, sem eru í mínum fórum.

[6] Hdr. Hörður Geirsson, „Hallgrímur Einarsson“, Minjasafnið á Akureyri, 2010, óbirt samantekt um ævi Hallgríms.

[7] KÍ. (Kvikmyndasafn Íslands). Aðfangabók Kvikmyndasafns Íslands.

[8] Þetta er samkvæmt ábendingum í tölvupósti frá Gísla Sigurgeirssyni, fyrrum fréttamanni á Akureyri, sem var vinur bræðranna. Tölvupóstur til höfundar frá Gísla Sigurgeirssyni, 8. maí 2025.

[9] Ivo Blom, „The first cameraman in Iceland: Travel film and travel literature,“ í Picture Perfect. Landscape, Place and Travel in British Cinema before 1930, ritstj. Laraine Porter og Bryony Dixon (Exeter: University of Exeter Press, 2007), 68‒81.

[10] Gunnar Tómas Kristófersson, „Upphaf kvikmyndaaldar á Íslandi“, Ritið, nr. 2 (2019): 43‒68.

[11] Fjallkonan, 2. mars 1907, 35.

[12] Hjálmtýr Heiðdal, „Skemmtanir fyrir fólkið. Kvikmyndin 100 ára,“ Lesbók Morgunblaðsins, 25. mars, 1995, 2.

[13] Fjallkonan, 2. mars 1907, 35.

[14] Norðri, 22. mars 1907, 46.

[15] „Lifandi myndir“, Austri, 25. apríl 1908, 53.

[16] „Akureyri 100 ára,“ Dagur, 20. september 1961, 8 og 2, hér bls. 2.

[17] „Sýnd kvikmynd af konungskomu 1907“, Morgunblaðið, 8. júlí 1973, 2.

[18] „Hvað er til af heimildarkvikmyndum á Íslandi?“ Þjóðviljinn, 24. september 1971, 5.

[19] Svenn Poulsen og Holger Rosenberg, Íslandsferðin: Frásögn um för Friðriks áttunda og ríkisþingmanna til Færeyja og Íslands sumarið 1907 (Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja, 1958), 17‒21.

[20] Gunnar Tómas Kristófersson, „Upphaf kvikmyndaaldar á Íslandi“.

[21] Poulsen og Rosenberg, Íslandsferðin. Ekki er þó minnst á nokkurn annan ljósmyndara í bókinni og það virðist hafa verið hefð að minnast sjaldan eða ekki á þá í ferðaágripum, líkt og var með Vigfús Sigurgeirsson sem sérstakan ljósmyndara forseta Íslands: Gunnar Tómas Kristófersson, „Listamaðurinn og skrásetjarinn: Um kvikmyndagerð Vigfúsar Sigurgeirssonar“, Saga LXII, nr. 1 (2024): 98-129, hér 117.

[22] Vef. Birgir Kruse, „Film on the Faroe Islands“, trap.fo, Trap the Faroe Islands, sótt 11. september 2025.

[23] Folkets Avis, 23. ágúst 1907, 3.

[24] København, 8. ágúst 1907, 5.

[25] København, 10. ágúst 1907 4.

[26] Huginn, 29. ágúst 1907, 15.

[27] Norðri, 13. september 1907, 149.

[28] Sjá til dæmis Eggert Þór Bernharðsson, „Landnám lifandi mynda: Af kvikmyndum á Íslandi til 1930“, Heimur kvikmyndanna, ritstj. Guðni Elísson (Reykjavík: Forlagið, 1999), 803‒831.

[29] Í Noregi var mynd frá heimsókn Danakonungs til Íslands sýnd 9. september, samkvæmt auglýsingu frá kvikmyndahúsinu Bergens Kinematograf í Bergen. Þá var hún sýnd undir titlinum Den danske konges besøg paa Island. Sjá: Bergens Aftenblad, 9. september 1907, 3.