MJÓR ER MIKILS VÍSIR

Lög um Kvikmyndasafn Íslands og Kvikmyndasjóð voru samþykkt á Alþingi vorið 1978 (nr.14/1978) en undangengin ár hafði verið rætt um nauðsyn þess að sett yrði á laggirnar kvikmyndasafn. Meginhlutverk kvikmyndasafnins var að „safna íslenskum kvikmyndum og kvikmyndum um íslensk efni, gömlum og nýjum, hverju nafni sem nefnast, og varðveita þær“, eins og sagði í 2. grein laganna en í þessu fólst einnig flokkun og skráning mynda og myndbúta. Annað aðalhlutverk hins nýstofnaða kvikmyndasafns var að afla kópía af erlendum kvikmyndum um Ísland og íslensk efni sem og erlendra kvikmynda sem hefðu listrænt og kvikmyndasögulegt gildi. Á þennan hátt gæti safnið m.a. komið til móts við áhugahópa um kvikmyndalistina en samkvæmt lögunum bar því jafnframt að „hafa sýningar á myndum safnsins fyrir áhugahópa um kvikmyndir og kvikmyndalist“ ef þess væri óskað og stjórn safnsins teldi tiltækilegt. Litið var á það sem sjálfsagt mál að kvikmyndasafnið kynnti kvikmyndaáhugafólki myndakost safnsins, ekki síst nemendum og leiðbeinendum í kvikmyndalist.

Talið var bráðnauðsynlegt að ráða sem fyrst sérhæfðan starfsmann að kvikmyndasafninu í að minnsta kosti hálfa fasta stöðu. Sá hefði sérþekkingu í kvikmyndagerð og meðferð kvikmynda, geymslu þeirra og klippingu. Og nauðsynlegt þótti að útbúa fullkomna filmugeymslu fyrir safnið enda tómt mál að tala um kvikmyndasafn nema um leið væri útbúin geymsla sem væri vísindalega rétt úr garði gerð. Engin slík kvikmyndageymsla var þá til á Íslandi og nauðsynlegt að veita sérstöku fjármagni til hennar.

Ákveðið var að stjórn hins nýja kvikmyndasafns yrði skipuð fimm mönnum. Að athuguðu máli varð niðurstaðan sú að í stjórn þess sætu fulltrúar frá Félagi íslenskra kvikmyndagerðarmanna vegna sérþekkingar og áhuga á viðfangsefninu, Fræðslumyndasafni ríkisins vegna sameiginlegra hagsmuna, frá Sjónvarpinu vegna framleiðslu á ýmsum kvikmyndum sem gengju væntanlega til

safnsins og Þjóðminjasafni Íslands vegna sögulegrar og þjóðlegrar þýðingar safnsins. Eðlilegt þótti að menntamálaráðuneytið skipaði formann stjórnar til að tengja þessa nýju menningarstofnun ráðuneytinu. Í fyrstu stjórn safnsins voru þeir Árni Björnsson frá Þjóðminjasafninu, Erlendur Sveinsson frá Félagi íslenskra kvikmyndagerðarmanna, Jón Þórarinsson frá Sjónvarpinu og Magnús Jóhannesson frá Fræðslumyndasafninu en formaður var Knútur Hallsson, þá skrifstofustjóri í menntamálaráðuneytinu en síðar ráðuneytisstjóri. Formaður stjórnar kvikmyndasafnsins var jafnframt formaður hins nýja kvikmyndasjóðs sem settur var á laggirnar samhliða Kvikmyndasafni Íslands. Safn og sjóður áttu þó ýmislegt fleira sameiginlegt, þannig sagði í lögunum að þau skyldu í „sameiningu stuðla að eflingu íslenskrar kvikmyndagerðar og auknum skilningi á kvikmyndagerðarlist almennt. Skal safn og sjóður leitast við í traustri samvinnu að sinna þessu verkefni með öllum tiltækum ráðum eftir því sem fjárhagur og aðstæður frekast leyfa.“

Talið var eðlilegt að sami maður væri formaður safns og sjóðs því þannig tengdust þessar tvær stofnanir nánum böndum og formaðurinn yrði sérhæfðari og kunnari þeim verkefnum sem takast þyrfti á við. Af nógu var að taka og á tímabili átti sambúð safns og sjóðs eftir að verða náin þar sem forstöðumaður beggja var einn og sami maðurinn.

Strax á fyrsta stjórnarfundi Kvikmyndasafns Íslands, haustið 1978, var ákveðið að hefjast handa um söfnun upplýsinga og skráningu íslenskra kvikmynda og kvikmynda um íslensk efni. Um leið var send út fréttatilkynning þar sem safnstjórnin beindi þeim tilmælum til allra þeirra sem kynnu að hafa undir höndum slíkar kvikmyndir eða teldu sig hafa vitneskju um hvar þær kynnu að vera niðurkomnar að koma þeim upplýsingum á framfæri. Enn var ekki búið að ráða sérstakan starfsmann að Kvikmyndasafni Íslands en með þessu voru stigin mikilvæg skref í safnastarfinu. Forsvarsmenn safnsins gerðu sér grein fyrir því að ekki yrði farið í einu stökki heldur yrði þróunin hægfara. Til mikils var að vinna því í löndum þar sem kvikmyndasöfn höfðu starfað um árabil hafði starfsemi þeirra verið aflvaki margþætts menningarlífs.

STARFIÐ MÓTAÐ

Þegar Kvikmyndasafn Íslands tók til starfa var það í svipaðri stöðu og ýmis erlend kvikmyndasöfn sem höfðu byrjað smátt og höfðu ekki úr miklu að moða í upphafi. Fyrsta myndin sem safnið eignaðist var eintak af danskri heimildamynd, frá árinu 1906, um heimsókn 35 íslenskra þingmanna til Danmerkur eftir Peter Elfelt frumkvöðul í danskri kvikmyndagerð. Myndin hafði

fundist í tengslum við umfjöllun í sjónvarpsþætti um upphaf kvikmyndasýninga á Íslandi. Raunar var vitað að mikið væri til af ókönnuðu og lítt þekktu kvikmyndaefni erlendis sem snerti Ísland, ekki síst í Danmörku. Áhugi var á því að kanna rækilega hvað leyndist í erlendum söfnum og strax árið 1979 gerðist safnið meðlimur í Alþjóðlega kvikmyndasafnasambandinu (FIAF) sem

stofnað var árið 1938. Í alþjóðasambandinu voru kvikmyndasöfn víðs vegar um heim og Kvikmyndasafn Íslands sá fram á stuðning í sínu starfi í því samstarfi enda lagði sambandið sig fram um að aðstoða nýgræðingana með leiðbeiningum og hollum ráðum. Auk þess væri með milligöngu erlendra kvikmyndasafna hægt að fá til landsins listrænar eða sögulega mikilvægar myndir sem ella væru ekki Íslendingum aðgengilegar. Haustið 1979 var unnt að ráða sérstakan starfsmann í hálft starf við safnið og varð Erlendur Sveinsson kvikmyndagerðarmaður forstöðumaður. Mikið verk beið hins nýja starfsmanns. Meginverkefnið sem lá fyrir var að gera úttekt á kvikmyndum sem til væru í landinu, leita að myndum og skrásetja þær. Það var hugur í mönnum. Ekki átti aðeins að safna kvikmyndunum sjálfum heldur öllu því sem viðkemur kvikmyndum og snertir íslenska kvikmyndasögu, t.d. ljósmyndum, bíóprógrömmum, kvikmyndasýningavélum og vélum sem notaðar voru við kvikmyndagerð. Áhyggjur af fjármálum safnsins voru þó viðvarandi. Ákveða átti í fjárlögum hverju sinni hversu hátt framlag safnið fengi og í þeim efnum gat brugðið til beggja vona. Því var mikill áhugi á því að treysta betur fjárhagsgrundvöll safnsins.

Margt beið úrlausnar, t.d. þurfti að gera við myndir íslensku brautryðjendanna í kvikmyndagerð en brýnt þótti að bjarga myndum frumherjanna. Og það vantaði ýmis tæki og tól sem mikilvæg eru hverju kvikmyndasafni svo það gæti gegnt hlutverki sínu.

Fljótlega var vakið máls á því hvort ekki væri rétt að koma á skilaskyldu kvikmynda líkt og gert væri með prentað mál. Vísað var til þess að kvikmyndagerð hefði haslað sér völl við hliðina á prentlistinni með þeim afleiðingum að sagan væri ekki síður fest á filmu en þrykk. Ekki væri einungis nauðsynlegt að skylda framleiðendur til að skila íslenskum myndum heldur þyrftu kvikmyndahúsin einnig að skila erlendum myndum til safnsins. Þannig gæti safnið eignast ýmsar myndir sem þættu hafa sérstakt listrænt eða menningarsögulegt gildi. Vísað var til þess að slík skilaskylda væri lögboðin víða um heim. En vissulega var ekki auðvelt að koma á þannig fyrirkomulagi því innlendir kvikmyndaframleiðendur börðust yfirleitt í bökkum fjárhagslega og hvert eintak af kvikmynd var dýrt. Safnið hafði hins vegar ekki fjármagn til að kaupa af þeim eintök. Erfiðlega gekk því að komast yfir nýjar íslenskar kvikmyndir en liðlega tuttugu ár liðu þar til lög um skilaskyldu tóku gildi.

Hagur kvikmyndasafnsins vænkaðist síðla árs 1979 þegar það flutti inn í 72 fermetra leiguhúsnæði í Skipholti 31 og í raun skapaðist þá fyrst aðstaða til að koma safninu á legg. Þarna var loks hægt að vinna að innréttingu á tæknilega fullkominni geymslu. Fyrir safn af þessu tagi er vitaskuld mikilvægt að hægt sé að geyma kvikmyndir við kjöraðstæður svo filmur skemmist ekki, t.d. þarf að geyma nítratmyndir, síðari tíma svart/hvítar myndir og litmyndir við ólíkar aðstæður og mismunandi hitastig. Fyrirsjáanlegt var að margar þeirra mynda sem safnið fengi í náinni framtíð yrðu í slæmu ástandi eftir ára- eða áratugalanga vist í misjöfnu geymsluhúsnæði. Slíkar myndir þurfti að kópíera yfir á nýtísku filmur til varðveislu. Það gat tekið tímann sinn og var kostnaðarsamt. Þótt allt myndasafnið væri í sama geymslurýminu bætti geymslan úr brýnni þörf. Enn átti þó eftir að koma fyrir fullkomnu kæli- og loftræstikerfi í henni en það kom árið 1985.

Í árslok 1980 hafði safnið yfir að ráða einni skrifstofu, fundarherbergi og geymslu þar sem voru geymdir á annað hundrað kvikmyndatitlar sem safnið hafði komist yfir síðan það var stofnað. Enn var safnið vanbúið tækjum, þó horfði til betri vegar því næsta ár eignaðist það skoðunartæki þar sem hægt var að vinna með flestar filmubreiddir. Safnið setti sér nú það markmið að á næstu fimm árum yrði það fullburða. FJÓRÞÆTTUR GRUNDVÖLLUR Þegar Erlendur Sveinsson var að því spurður vorið 1980 hvort Kvikmyndasafn Íslands yrði einungis lokuð geymsla fyrir safngripi sem almenningur hefði takmarkaðan aðgang að svaraði hann: „Auðvitað ekki, safnið má ekki bara vera geymsla fyrir gamlar spólur, dauð stofnun, heldur verði safnið lifandi stofnun sem gegni margþættu menningar- og uppeldislegu hlutverki.“ Hann nefndi grunnatriðin þrjú, þ.e. söfnun kvikmynda, varðveislu þeirra og skráningu, en kvikmyndasýningarnar væru ekki síður mikilvægar: „Safnið gefur mikla möguleika í því, þannig má til dæmis nefna sýningar þar sem tekin eru fyrir verk einstakra höfunda, stíll þeirra og þróun, einstök tímabil og svo mætti lengi upp telja,

möguleikarnir eru nánast út í það óendanlega.“ Og það var horft lengra: „meiningin [er] að hér verði kvikmyndabókasafn og að fólk geti haft aðgang að skjölum og öðrum gögnum varðandi íslenska kvikmyndasögu“ (Mbl. 15. mars 1980). Þessi fjögur atriði áttu eftir að verða leiðarstef í framtíðarstarfi safnsins enda er söfnun, varðveisla, skráning og þjónusta, m.a. kvikmyndasýningar, öflun myndefnis og upplýsinga, hinn fjórþætti grundvöllur sem starfsemi kvikmyndasafna um heim allan byggist á.

Árið 1984 voru sett ný lög um kvikmyndamál þar sem gerðar voru breytingar á rekstri og stjórn Kvikmyndasafnsins. Ákveðið var að fela einum manni að vera bæði framkvæmdastjóri Kvikmyndasjóðs og forstöðumaður Kvikmyndasafnsins. Þegar þarna var komið sögu hafði safnið starfað í liðlega hálfan áratug og tekist að leggja rækt við þrjú af fjórum meginviðfagnsefnum sínum, þ.e. söfnun, varðveislu og skráningu. Hins vegar höfðu reglubundnar kvikmyndasýningar ekki náð fram að ganga. Þær sýningar sem komust næst því að vera í líkingu við það sem kvikmyndasafnið hafði hug á að sinna voru skipulagðar á vegum safnsins í samvinnu við Nýja Bíó og Gamla Bíó í tilefni af 75 ára afmælisári kvikmyndasýninga á Íslandi árið 1981. Í tengslum við afmælið gaf safnið einnig út kver um sögu kvikmyndanna á Íslandi. Áhugi var fyrir afmælissýningunum og ljóst þótti að safnið hefði mikla möguleika á þessu sviði þar sem safni af þessu tagi stendur til boða að fá lánaðar kvikmyndir úr söfnum erlendis vegna alþjóðlegu tengslanna. Hins vegar syndic reynslan af sýningunum að útilokað væri fyrir Kvikmyndasafnið að halda uppi blómlegu sýningarstarfi nema með auknu starfsliði. Auk þess vantaði safnið viðeigandi hús fyrir reglubundnar sýningar. Fáeinum árum síðar stóð Kvikmyndasjóði og safninu til boða að festa kaup á Hafnarfjarðarbíói fyrir stofnanirnar en góð aðstaða er vitaskuld ein grunnforsenda þess að safn af þessu tagi geti þrifist. Ekkert varð úr þeirri ráðagerð en síðar átti starfsemi Kvikmyndasafnsins eftir að flytjast í Hafnarfjörð.

Árið 1985 voru varðveittar í Kvikmyndasafninu tæplega 800 kvikmyndir af ýmsum stærðum og gerðum; leiknar myndir, heimildamyndir, auglýsingakvikmyndir og kynningamyndir. Þetta voru svart/hvítar kvikmyndir, litmyndir, eldfimar myndir, óeldfimar myndir, frumeintök, kópíur, hljóðnegatíf, hljóðbönd og myndbönd. Filmurnar voru af öllum mögulegum breiddum; 8 mm, 9,5 mm, 16 mm, 35 mm og 70 mm. Myndirnar voru ýmist eftir Íslendinga eða útlendinga og komu frá aðilum innanlands og erlendis.

Myndasafnið var af misjöfnum gæðum en erfitt er að leggja endanlegt gæðamat á safnkost af þessu tagi og þær myndir sem kvikmyndasafn fær til varðveislu enda getur það sem virðist vera lítils virði á einum tíma reynst ómetanlegt síðar. Auk kvikmynda hafði margvíslegum heimildum um kvikmyndagerð og kvikmyndasögu verið safnað sem flokkað var eftir titlum, kvikmyndahöfundum o.s.frv. Einnig hafði myndast vísir að tækniminjasafni, ljósmyndasafni og bókasafni.

Í kvikmyndasöfnuninni hafði þeirri stefnu verið fylgt að safnið hefði sem mest frumkvæði við kvikmyndaleitina og að öllu yrði veitt viðtaka sem bærist. Vissulega var þó enn mikið verk óunnið við kvikmyndasöfnun og leit að týndum myndum, bæða innanlands og erlendis, og reynslan hafði sýnt að óvarlegt var að afskrifa týndar kvikmyndir. Hins vegar hafði safnið lítið sem ekkert keypt af sígildri kvikmyndalist sökum fjárskorts. Talsvert hafði verið unnið á sviði varðveislumála og í ýmsum tilvikum með dyggri aðstoð einkaaðila eða styrktarsjóða. Þannig voru farnar ýmsar leiðir til þess að fjármagna viðgerðir á myndum og ýmsir aðilar voru reiðubúnir til að leggja slíkum þjóðþrifamálum lið.

INNAN VÉBANDA KVIKMYNDASJÓÐS

Snemma á níunda áratugnum voru uppi hugmyndir um að sett yrði á laggirnar ný ríkisstofnun,

Kvikmyndastofnun Íslands. Hún átti m.a. að annast rekstur Kvikmyndasjóðs og Kvikmyndasafnsins

sem fengi árlegt framlag úr Kvikmyndasjóði og gert var ráð fyrir einni stjórn fyrir stofnunina með

víðtækt verksvið. Sérstök nefnd á vegum menntamálaráðherra samdi drög að lagafrumvarpi um málið árið 1982 en litið var á tillögurnar sem skref númer tvö til að efla Kvikmyndasjóð og örva íslenska kvikmyndagerð. Stjórn Kvikmyndasafns Íslands fagnaði því að lög um safn og sjóð yrðu endurskoðuð í ljósi fenginnar reynslu en að áliti hennar var „hlutur safnsins heldur fyrir borð borinn [í tillögunum] og jafnvel skref aftur á bak frá eldri lögum. Á þetta einkum við um stjórn safnsins og fjárveitingu til þess“, sagði í umsögn stjórnarinnar (fylgiskjal IV, Alþt. 1984 A, þskj. 650). Hún gerði ýmsar athugasemdir við tillögurnar og leikar fóru svo að málið var ekki lagt fram á þingi. Vorið 1984 voru hins vegar sett ný lög um kvikmyndamál (nr. 94/1984) sem byggðu á vinnu nefndarinnar. Hugmyndin um Kvikmyndastofnun Íslands var þó lögð á hilluna.

Gerðar voru margvíslegar breytingar á fyrirkomulagi kvikmyndamála og þar með á rekstri og stjórn Kvikmyndasafns Íslands en í nýju lögunum var litið svo á að safnið starfaði innan vébanda Kvikmyndasjóðs. Nú varð það verkefni sjóðsins að sjá um rekstur safnsins og framkvæmdastjóri sjóðsins átti jafnframt að vera forstöðumaður þess. Hann átti þó að fela a.m.k. einum af

starfsliði sjóðsins að sinna sérstaklega málefnum safnsins. Þetta var gert „í hagræðingar- og sparnaðarskyni svo betur megi nýtast starfslið og húsnæði, en að öðru leyti gert ráð fyrir að safnið starfi sjálfstætt með svipuðum hætti og verið hefur“, sagði í greinargerð. Í stjórn Kvikmyndasjóðs áttu að sitja fimm menn, fjórir tilnefndir af Félagi kvikmyndagerðarmanna, Sambandi íslenskra kvikmyndaframleiðenda, Félagi kvikmyndahúsaeigenda og Bandalagi íslenskra listamanna, fimmti fulltrúinn var skipaður af menntamálaráðherra og var stjórnarformaður. Þegar fjallað væri um málefni Kvikmyndasafnsins áttu jafnframt að taka þátt í stjórnarstörfum stjórnarmenn tilnefndir af Þjóðminjasafni Íslands og Námsgagnastofnun. Kvikmyndasafnið átti að fá fé til starfsemi sinnar samkvæmt sérgreindri fjárveitingu í fjárlögum en einnig var heimilt að veita fé til starfsemi safnsins úr Kvikmyndasjóði.

Nýju kvikmyndalögin miðuðu að því að renna styrkari stoðum undir íslenska kvikmyndagerð en fram til þessa hafði Kvikmyndasjóður ekki haft starfsfólk á sínum snærum, aðeins stjórn. Fyrsti framkvæmdastjóri sjóðsins, Guðbrandur Gíslason, tók til starfa snemma árs 1986 og varð um leið forstöðumaður Kvikmyndasafnsins. Fyrrum forstöðumaður hætti um leið störfum. Næsta ár var ráðinn starfsmaður í fullt starf fyrir Kvikmyndasafnið, Guðmundur Karl Björnsson sem var safnvörður til 1994. Guðbrandur Gíslason hætti sem framkvæmdastjóri og forstöðumaður árið 1990 og við tók Þorsteinn Jónsson. Hann stýrði sjóði og safni til 1992 þegar Bryndís Schram leysti hann af hólmi. Þorfinnur Ómarsson tók við af Bryndísi árið 1996 og var yfirmaður sjóðs og safns til 2003 en það ár tóku ný kvikmyndalög gildi sem höfðu í för með sér umtalsverðar breytingar á starfsemi Kvikmyndasafnsins.

Árið 1987 fluttist skrifstofa safnsins úr Skipholti 31 á Laugaveg 24. Fljótlega var gert stórátak í endurgerð nítratkvikmynda. Safnkostur hafði vaxið að umfangi og eftir flutninginn voru muna- og myndageymslur safnsins í húsnæði Þjóðskjalasafnsins í Mjólkurstöðinni við Laugaveg 162. Til lengdar þótti óhentugt að aðskilja starfsemina með þessum hætti, auk þess var geymsluhúsnæðið lítið. Ljóst var að leita þurfti leiða til að bæta úr húsakostinum. Að ýmsu öðru var að hyggja í starfsemi safnsins.

Unnið var að söfnun mynda og sum ár bárust því fáar myndir, önnur margar og stundum voru því færðar stórgjafir. Þannig vakti það t.d. athygli þegar Íslandsmyndasafn bandaríska kvikmyndagerðarmannsins Hal Linker var fært safninu að gjöf árið 1992 og ýmsar fleiri mikilvægar myndir komust í eigu þess. Um þetta leyti voru tæknimálin í brennidepli. Búið var til sérhannað skráningar- og gagnagrunnsforrit fyrir safnið sem tekur yfir allan safnkostinn og aðföng. Það var síðan þróað áfram og safnið byggir enn á því.

Kvikmyndasafnið sendir Alþjóðlega kvikmyndasafnasambandinu árlega skýrslu um starfsemi sína.

Um og upp úr 1990 var iðulega kvartað yfir í því í ársskýrslunum að fjárskortur stæði starfsemi safnsins fyrir þrifum. Forvarsla gengi því hægt þótt áfangasigrar ynnust. Einnig væri minna um rannsóknir en vilji stæði til enda safnið fáliðað, og í raun undirmannað, og takmörk fyrir því hverju einn starfsmaður gæti áorkað. Mikilvægt var því að treysta betur fjárhagsgrundvöll safnsins og fjölga starfsfólki þess.

FLUTT Í FJÖRÐINN

Í upphafi tíunda áratugarins starfaði nefnd til að endurskoða kvikmyndalögin og í tengslum við vinnu hennar kom fram sú skoðun stjórnar Kvikmyndasafnsins, snemma árs 1992, að stefnt skyldi að því að aðgreina safnið frá Kvikmyndasjóði. Ný kvikmyndalög litu hins vegar ekki dagsins ljós að sinni. Árið 1994 tók Böðvar Bjarki Pétursson við umsjón Kvikmyndasafnsins en árið áður hafði hann hlaupið í skarðið fyrir Guðmund Karl Björnsson sem var þá í námsleyfi. Böðvar Bjarki lagði áherslu á breytingar á högum safnsins og á næstu árum beitti hann sér fyrir auknu sjálfstæði þess en liður í því var að setja safninu markvissari stefnu. Safnstjórnin samþykkti hana haustið 1994 og þar var m.a. fjallað um söfnunarstefnu, skrásetningu, endurgerðir, þjónustu, fjármál, skylduskil, sýningahald, mannahald og húsnæðismál. Um síðastalda þáttinn sagði: „Það hefur legið ljóst fyrir í langan tíma að húsnæðismál Kvikmyndasafnsins eru með miklum vandkvæðum. Aðskilnaður filmugeymslu og skrifstofu er hreint ótækur auk þess sem aðstaða fyrir skoðunar- og rannsóknarvinnu er mjög ófullkomin. ... Það verður því ekki undan því komist að finna lausnir á húsnæðismálum safnsins hið fyrsta“ (Kvikmyndasafn Íslands. Markmið og vinnureglur. Júlí 1994).

Hafist var handa um leit að hentugu húsnæði fyrir safnið og það tók á leigu frystihús sem áður hafði verið í eigu Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar en var nú í eigu einkaaðila. Húsnæðið þótti að morgue leyti ákjósanlegt en á meðan unnið var að innréttingu þess hægði óhjákvæmilega á hinni hefbundnu safnastarfsemi enda breytingar á húsinu kostnaðarsamar. Kvikmyndasafnið flutti í ný húsakynni síðla árs 1997 og þótti þá stórum áfanga náð í sögu þess. Forsendur fyrir rekstri safnsins bötnuðu til muna og betri grundvöllur skapaðist til að sinna margvíslegri þjónustu en bæði kvikmyndagerðarmenn og sjónvarpsstöðvar höfðu í vaxandi mæli leitað til þess. Og fljótlega eftir vistaskiptin hóf Kvikmyndasafnið móttöku á filmusafni Sjónvarpsins sem var mikið að vöxtum.

Þegar farið var að skoða þá kosti sem stóðu til boða varðandi húsnæði var eitt af því sem mælti með flutningi Kvikmyndasafnsins til Hafnarfjarðar möguleikinn á því að safnið fengi gamla Bæjarbíó við Strandgötu til afnota endurgjaldslaust. Bæjaryfirvöld tóku vel í hugmyndina. Bæjarbíó stóð á gömlum grunni en bærinn tók bíóið í notkun undir lok síðari heimsstyrjaldar. Bæjarbíó var síðan annað aðalkvikmyndahús Hafnfirðinga áratugum saman. Allt frá byrjun hafði það verið eitt af baráttumálum Kvikmyndasafnsins að fá tilhlýðilega sýningaraðstöðu svo hægt væri að setja á laggirnar safnabíó eða „cinematek“ eins og algeng eru í nágrannalöndum. Með undirritun samnings milli menntamálaráðherra og bæjaryfirvalda í Hafnarfirði á sviði bíósins 28. nóvember 1996 hillti undir að sá draumur yrði að veruleika innan ekki of langs tíma. Á næstu árum var ráðist í yfirgripsmikla og kostnaðarsama endurgerð á innviðum bíósins og húsnæðið fært til upprunalegs horfs.

Bíóið skipti safnið verulegu máli því eitt af meginhlutverkum þess samkvæmt lögum var að sinna miðlun á þeim kvikmyndakosti sem þar væri varðveittur en án sýningarðastöðu var ekki hægt að sinna því. Sigurjón Baldur Hafsteinsson, sem tók við sem safnstjóri af Böðvari Bjarka Péturssyni árið 1999, komst svo að orði árið 2001: „Þetta miðlunarhlutverk er að mínu viti eitt það allra mikilvægasta í starfsemi safns eins og kvikmyndasafns. ... Það er stór sjónrænn og menningarlegur munur á því að bera kvikmyndir á borð á sýningartjaldi bíósalarins og sjónvarpsskjá. Alveg gjörólík upplifun“ (Mbl. 18. mars 2001). Reglubundnar kvikmyndasýningar á vegum Kvikmyndasafnsins í Bæjarbíói hófust í desember 2001 en áður höfðu verið þar stakar sýningar, kvikmyndavikur og sýningar fyrir hópa sem heimsóttu safnið. Sýningar í Bæjarbíói hafa verið eins konar andlit safnsins út á við og þar hefur kennt ýmissa grasa. Hinum íslenska kvikmyndaarfi sem safnið varðveitir hefur verið komið á framfæri og einnig hafa verið sýndar ýmsar myndir kvikmyndasögunnar, höfundaverk og fleira sem almenningur hefði að öðrum kosti ekki aðgang að. Í þeim efnum hefur safnið notið þess að hafa góð tengsl við fjölmörg kvikmyndasöfn víða um heim.

Ánægja var með nýju safnaðstöðuna í Hafnarfirði og reynslan góð. Næg verkefni biðu þó úrlausnar og raunar voru miklar breytingar á döfinni hjá Kvikmyndasafni Íslands.

SKYLT AÐ SKILA KVIKMYNDUM

Í árslok 2001 samþykkti Alþingi ný kvikmyndalög (nr. 137/2001) sem tóku gildi 1. janúar 2003. Í nýju lögunum var endanlega skilið á milli Kvikmyndasafnsins og Kvikmyndasjóðs en Kvikmyndamiðstöð Íslands tók við hlutverki sjóðsins að öðru leyti. Þó starfar áfram Kvikmyndasjóður innan Kvikmyndamiðstöðvar sem hefur það hlutverk að efla íslenska kvikmyndagerð með fjárhagslegum stuðningi. Kvikmyndasafnið varð nú sjálfstæð stofnun á nýjan leik með forstöðumann sem ber ábyrgð á rekstri þess og verksviði og nú var ekki lengur sérstök stjórn fyrir safnið. Á grundvelli þriggja ára fjárhags- og starfsáætlunar safnsins gerir menntamálaráðherra tillögur um fjárveitingar en tekjustofn þess er aðallega framlag í fjárlögum og sértekjur. Þá er safninu heimilt að taka gjald fyrir ýmsa þjónustu, t.d. útlán á kvikmyndum, kvikmyndasýningar, sérvinnslu skráa og tölvugagna, sérhæfða heimildaþjónustu og ýmiss konar afritun og fjölföldun. Fyrsti forstöðumaður Kvikmyndasafnsins samkvæmt nýju lögunum var Þórarinn Guðnason en hann hafði tekið við sem safnstjóri af Sigurjóni Baldri Hafsteinssyni í árslok 2001, þá hafði Þórarinn starfað hjá safninu síðan haustið 1995. Í nýju lögunum voru ítarlegri ákvæði um hlutverk og starfssvið safnsins en áður. Þar sagði að hlutverk Kvikmyndasafns Íslands væri að safna, skrásetja og varðveita íslenskar kvikmyndir, samvinnuverkefni íslenskra og erlendra aðila og erlendar kvikmyndir sem teknar hafa verið á Íslandi, þ.m.t. að varðveita skilaskylt efni samkvæmt lögum um skylduskil til safna; að hafa eftirlit með skylduskilum kvikmyndaefnis samkvæmt lögum um skylduskil til safna; að standa fyrir sýningum á innlendri og erlendri kvikmyndalist; að sjá um viðhald og endurgerðir á kvikmyndum safnsins; að skapa fræðimönnum og fagmönnum aðstöðu til að stunda kvikmyndafræðilegar rannsóknir; að efla kvikmyndamenningu á Íslandi. Auknum lögbundnum starfsskyldum fylgdu meiri umsvif og því fyrirsjáanlegt að fjölga þyrfti starfsfólki og veita meira fé til starfseminnar. Það var gert á næstu arum þótt nokkrar sveiflur væru í fjárveitingum og í lok árs 2007 voru stöðugildi fimm; fjórir voru í fullu starfi og tveir í hlutastarfi.

Það nýmæli í kvikmyndalögunum sem hafði umtalsverð áhrif á starfsemi Kvikmyndasafnsins var ákvæði um að framleiðendum kvikmynda sem hefðu hlotið styrk úr Kvikmyndasjóði var gert skylt að afhenda Kvikmyndasafninu tvö eintök kvikmyndar innan sjö ára frá frumsýningardegi og á annað eintakið að vera frumeintak eða ígildi þess. Einnig ber þeim að skila öðru efni sem varðaði kvikmyndina og hefur varðveislugildi, t.d. veggspjöldum, öðru prentefni og ljósmyndum. Ný lög um skylduskil til safna (nr. 20/2002) tóku einmitt gildi sama dag og kvikmyndalögin. Í lögunum var nánari útlistun á því efni sem var skilaskylt og tekið tillit til nýrrar tækni, svo sem myndbanda og mynddiska. Samkvæmt lögunum hvílir kostnaður af skylduskilum á skilaskyldum aðila, þ.e. framleiðanda/útgefanda eða dreifingaraðila en lögin ná ekki einungis til innlendra mynda heldur allra kvikmynda sem sýndar eru á Íslandi. Þetta ákvæði byggðist á þeim rökum að um leið og mynd er sýnd í íslensku kvikmyndahúsi væri hún orðin hluti af íslenskri kvikmyndamenningu. Fyrri skilaskyldulög tóku aðallega til prentefnis en með þessari breytingu varð Kvikmyndasafn Íslands móttöku- og varðveislusafn fyrir kvikmyndir og efni hljóðvarps og sjónvarps. Þar með hafði langþráður draumur safnsins ræst en oft hafði verið bent á mikilvægi skilaskyldunnar á upphafsárum þess.

NÝR STAÐUR – NÝR TÍMI

Árið 2004 flutti Kvikmyndasafnið úr gamla frystihúsinu á hafnarbakkanum í Hafnarfirði. Bærinn hafði eignast húsið á nýjan leik og yfirtekið húsaleigusamning við safnið. Bæjaryfirvöld höfðu breytt skipulagi miðbæjarins og ákveðið að byggja nýtt bryggjuhverfi. Árið 2001 var ljóst að gamla frystihúsið yrði rifið og því varð að finna lausn á húsnæðismálum safnsins. Búið var að innrétta húsið við höfnina fyrir háar upphæðir og safnið hafði komið sér þar vel fyrir. Menntamálaráðuneytið ákvað að Kvikmyndasafnið fengi húsnæði í eigu ríkisins við Hvaleyrarbraut í Hafnarfirði sem áður hýsti Fiskvinnsluskóla Íslands og hafist var handa við að innrétta það. Bæjaryfirvöld greiddu safninu skaðabætur vegna uppsagnar húsnæðisins. Innréttingar á nýjum stað voru kostnaðarsamar og tímafrekar en húsnæðið hentaði safninu prýðilega, var rúmgott, alls 1.800 fermetrar, og með nauðsynlegar kæli- og frystigeymslur. Þar með komst Kvikmyndasafnið loks í öruggt framtíðarhúsnæði.

Safninu veitti ekki af rúmgóðum húsakynnum því skilaskyldulögin gerðu að verkum að geysimikið efni barst því eftir að þau tóku gildi. Einnig fékk safnið tæki af ýmsu tagi, m.a. tækjakost Sjónvarp40 sins frá fyrstu árum þess sem áður hafði verið í vörslu Þjóðminjasafnsins. Þá höfðu sérsamningar við Ríkisútvarpið um að safnið varðveiti alla dagskrá þess, bæði sjónvarps- og útvarpsdagskrár, í för með sér aukningu í starfseminni. Ennfremur bárust safninu veglegar gjafir sum árin, t.d. myndasafn MÍR (Menningarsamband Íslands og Ráðstjórnarríkjanna) á árunum 2004–2005, sem telur um 1.800 titla á 7.500 spólum, og kvikmynda- og ljósmyndasafn bandaríska herljósmyndarans Samuel Kadorian árið 2004 en hann dvaldist á Íslandi í seinna stríði og tók mikið af myndum. Jafnframt komu kvikmyndasöfn frá innlendum kvikmyndagerðarmönnum, sum stór, og gengið var frá samningum við eigendur réttinda á myndum manna sem höfðu filmað fyrr á tíð. Þegar ný kvikmyndalög voru samþykkt í árslok 2001 var áætlað að 10% kvikmynda í safninu hafi verið skráðar, afritaðar á myndband og settar í umbúðir sem tryggja varðveislu þeirra. Á næstu arum var markvisst unnið að skráningu og afritun. Í eðli sínu er þó skráning kvikmynda tímafrek og krefst oft mikillar yfirlegu, ekki síst þegar unnið er með gamlar myndir. Í árslok 2007 voru skráðir titlar 9.900. Þar af voru 8.900 í safninu en þessir titlar eru margvíslegir, t.d. frumtitlar, erlendir titlar á innlendum myndum og öfugt, tilbúnir safnstitlar, vinnutitlar framleiðenda o.s.frv. Búið var að skrá stærstan hluta af kvikmyndaefni safnsins í árslok 2007 en það samanstendur af filmuspólum og myndböndum af ýmsum breiddum og gerðum sem og myndiskum sem voru þá alls rúmlega 39.000 eintök. Utan við þessa skráningu eru fréttafilmur frá Sjónvarpinu sem eru í varðveislu safnsins og voru alls um 10.400 og sjónvarpsdagsskrár liðlega 1.800. Safn tækja og tóla til kvikmyndagerðar og kvikmyndasýninga hafði vaxið mjög að umfangi en skráningu miðað hægt. Gagnasafnið hefur einnig vaxið hratt en þar er um að ræða handrit, ljósmyndir, veggspjöld og alls kyns annað prentefni og heimildir sem varðar kvikmyndagerðina. Stöðugt er unnið að skráningu gagnasafnsins en mikið er þó enn óskráð.

Í áranna rás hefur verið gert við margar merkar kvikmyndir sem tengjast Íslandi með einum eða öðrum hætti eða þær verið endurgerðar. Sumar hafa verið sýndar í Bæjarbíói og notið vinsælda. Safnið hefur tekið þátt í menningarhátíðum og í tengslum við kvikmyndadagskrár í bíóinu hefur það gefið út myndarlegar sýningaskrár. Safnið tekur virkan þátt í alþjóðlegri samvinnu. Enn koma merkar myndir í leitirnar hér heima og enn er leitað að myndum erlendis, af öðrum eru fengnar kópíur til varðveislu hérlendis. Þannig er víða komið við í safnastarfinu og umsvifin hafa margfaldast og safnkosturinn stóraukist síðan Kvikmyndasafn Íslands var stofnað árið 1978.

Eggert Þór Bernharðsson